Nú á að hafa á­hrif á héraðs­dóm og Al­þingi og freista þess að fella ÁTVR

Í dag 19. mars fer fram aðalmeðferð fyrir héraðsdómi Reykjaness í máli ríkisins gegn ágengisnetsölu. Mál sem hefur ríka snertifleti við lýðheilsu, samfélagslega ábyrgð og vernd barna. Í gær birtist frétt um að ESA krefji íslenska ríkið svara um fyrirkomulag áfengissölu. Erindi sem Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) sendir nú stjórnvöldum í kjölfar kvörtunar ótilgreinds aðila frá því í nóvember sl. Ótilgreindi aðilinn er líklega netsalan sjálf eða tengdur hagsmunaaðili því í október sl. var upplýst að verjendur netsölunnar hefðu óskað eftir að sambærilegt álit EFTA-dómstólsins yrði gert að dómsgögnum í héraðsdómi. Hafnaði dómurinn þeirri kröfu. Með þessari gjörð vilja væntanlega hagsmunaaðilar netsölu hafa áhrif á héraðsdóm. Einnig á Alþingi því fyrir þinginu liggur nú frumvarp þingmanna Viðreisnar um að lögfesta þá áfengisnetsölu sem nú stendur styr um og er fyrir dómstólum.

Ríkið svari fyrir 20. apríl

Í erindi Eftirlitstofnunar EFTA, sem svara á fyrir 20. apríl, er farið fram á að íslenska ríkið a) leggi mat á áhrif þess að leyfa sölu áfengis á framleiðslustað, b) lýsi hvaða sjónarmið lágu til grundvallar útboði á sölu áfengis í fríhöfnum og c) gefi afstöðu stjórnvalda til netverslana með áfengi og hvernig ríkið réttlætir slíka undanþágu frá einokun ÁTVR og hvort ríkið geti yfir höfuð réttlætt ríkiseinokun með vísan til lýðheilsu.

Allt eru þetta kunnugleg stef úr umræðunni og hafa forvarnarsamtök og fleiri lýðheilsuþenkjandi beitt sér sérstaklega með upplýsingagjöf til almennings og gagnrýni á stjórnvöld varðandi lið a) um sölu á framleiðslustað og b) uppgangi áfengisnetverslana.

Sala á framleiðslustað

Þegar sala á framleiðslustað var leyfð með lögum á Alþingi var skýrt tekið fram í greinagerð dómsmálaráðherra með frumvarpinu að …” að markmið þessara lagabreytinga sé ekki að hrófla við hlutverki Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins né þeirri áfengisstefnu sem hingað til hefur verið við lýði.” Einnig tók meirihluti þingnefndarinnar, sem fjallaði um málið, fram tvö atriði sem urðu forsenda þess að meirihluti skapaðist á Alþingi fyrir samþykkt nýju laganna.

Lýðheilsumat

Hið fyrra var að fram þyrfti að fara lýðheilsumat á vegum dómsmálaráðherra og svo grípa til mótvægisaðgerða ef þyrfti sbr. nefndarálit meirihlutans “Til fjölda ára hefur takmörkun á aðgengi áfengis vegna lýðheilsusjónarmiða verið leiðarljósið við sölu á áfengi hérlendis. Brýnt er að þessi sjónarmið gleymist ekki samhliða því að opnað verði fyrir sölu á áfengi frá framleiðslustað með þeim hætti sem hér er lagt til. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra að embætti landlæknis verði falið að framkvæma lýðheilsumat á áhrifum breytinganna og farið verði í mótvægisaðgerðir er slíkt mat liggur fyrir.”

Forvarnarsamtök spurðu heilbrigðisráðherra um hvar lýðheilsumatið væri statt í desember sl. Svarið var á þá leið að að þingið beindi matsgerðinni til annars ráðherra. Forvarnarsamtök hafa því beint fyrirspurninni til fjármála- og efnahagsráðherra, sem tók við hluta áfengislöggjafarinnar af dómsmálaráðherra í nýju ríkisstjórninni, en ekki fengið svar enn.

Ljóst er að stjórnvöld verða að hysja upp um sig buxurnar og klára lýðheilsumatið og mögulegar mótvægisaðgerðir hið fyrsta. Slíkt ætti að vera auðvelt því hægt er að leita í smiðju Svía sem gerðu slíkt lýðheilsumat áður en þeir leyfðu sölu á framleiðslustað með miklum takmörkunum í tilraunaskyni fyrir skömmu.

Magntakmarkanir (fríhafnarkvóti) í lögum

Hið seinna var að sett var í lög ákvæði um magntakmarkanir (fríhafnarkvóta) skv. tillögu meirihluta nefndarinnar sbr. “Í ljósi markmiða sem tiltekin eru í greinargerð frumvarpsins, sem eru að veita þrönga undanþágu frá einkaleyfi ríkisins á smásölu áfengis og með hliðsjón af lýðheilsusjónarmiðum, telur meiri hluti nefndarinnar rétt að mæla fyrir um það að ráðherra skuli setja reglugerð sem kveði á um hámarksmagn drykkja sem heimilt er að selja í smásölu á framleiðslustað hverju sinni. Telur meiri hlutinn eðlilegt að vísa til þess fyrirkomulags sem viðhaft er í fríhöfnum á Íslandi, sem takmarkar magn með reiknireglu sem byggist á áfengiseiningum. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt í ljósi þeirra lýðheilsusjónarmiða sem komu fram við umfjöllun nefndarinnar, m.a. frá embætti landlæknis, að magntakmarkanir séu þær sömu og finna má í 4. gr. reglugerðar nr. 630/2008.”

Forvarnarsamtök hafa ekki séð þess stað að búið sé að setja magntakmarkanir í reglugerð eins og lögin kveða skýrt á um. Í desember sl. lögðu þau fram skriflega fyrirspurn til fjármála- og efnahagsráðherra hvort verið væri að vinna að slíku og þá hvenær þær magntakmarkanir tækju gildi. Ekkert svar hefur borist enn.

Ljóst er að stjórnvöld verða að hysja upp um sig buxurnar og klára að setja magntakmarkanir á sölu frá framleiðslustað hið fyrsta. Slíkt verk er mjög auðvelt og fljótlegt.

Hver mun svara?

Nú þurfa ráðherrar að svara Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) á harðaspretti. Hverjir svara? Þeir ráðherra sem bera mesta ábyrgð á fyrirkomulagi áfengissölu, lýðheilsu og afleiðingum neyslunnar, eru fjármála- og efnahagsráðherra og heilbrigðisráðherra. Þeir þurfa að svara með einhverju móti í sameiningu. Svarið þarf að endurspegla þann vilja Alþingis að ekki átti að hrófla við hlutverki Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins né þeirri áfengisstefnu sem hingað til hefur verið við lýði með samþykkt laga um sölu á framleiðslustað eins og fram kom í frumvarpi dómsmálaráðherra. Ef svikk er á þeim lögum þarf ríkisstjórnin að leggja fram nýtt frumvarp með lagfæringum þ.a. ÁTVR falli ekki. Það var jú ekki vilji löggjafans að fella ÁTVR með lagasetningunni eins hér hefur verið rakið. Svo þarf að klára dómsmálið um netsöluna sem legið hefur á borðum stjórnvalda allt frá kæru ÁTVR fyrir brátt 6 árum síðan.

Forvarnarsamtök hafa staðið vaktina

Forvarnarsamtök s.s.

• Fræðsla og forvarnir – félag áhugafólks um forvarnir og heilsueflingu,
• Foreldrasamtök gegn áfengisauglýsingum,
• IOGT á Íslandi og
• SAFF-samstarf félagasamtaka í forvörnum,

hafa lagt vinnu í að upplýsa almenning um stöðu áfengismála í langan tíma. Þau hafa verið í góðu samstarfi við heilbrigðisstéttir og SÁÁ í málinu og þar hefur samvinnan verið til fyrirmyndar

Forvarnarsamtök hafa lagt mjög mikla vinnu í að hotta á stjórnvöld í þessum málum en fengið dræm viðbrögð. Stjórnvöldum virðist standa sama. Það er áhyggjuefni.

Forvarnarsamtök hafa staðið vaktina með sóma. Þau trúa því ekki að stjórnvöld muni ganga gegn lýðheilsustefnu samþykktri á Alþingi, tilmælum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, gagnreyndum lýðheilsurannsóknum og ályktunum heilbrigðisstétta og forvarnar- og foreldrasamtaka.

Við trúum því að heilbrigð skynsemi ráði og að lýðheilsa, afkoma ríkissjóðs og velferð barna og ungmenna verði sett í fyrsta sæti.

Höfundur er félagi í Fræðslu og forvörnum – félagi áhugafólks um forvarnir og heilsueflingu og fyrrum heilbrigðisráðherra.