Óskað er eftir for­ystu í efna­hags­legum þrengingum

Horfur í efnahagsmálum hafa ekki verið jafn dökkar um langt skeið eins og nú. Verðbólgan er þrálát og verðbólguvæntingar því miður langt yfir öllum viðmiðunarmörkum. Hagvaxtarhorfur eru á niðurleið og atvinnuleysi vaxandi. Mun fleiri stjórnendur fyrirtækja búa sig undir að fækka starfsfólki en þeir sem gera ráð fyrir að bæta við sig starfsmönnum.

Vaxtalækkunarferlið sem grunnur var lagður að til langs tíma, með tiltölulega hóflegum kjarasamningum árið 2024, hefur ekki aðeins stöðvast heldur snúist við. Þeir kjarasamningar voru gerðir til að halda aftur af verðbólgu og vaxtahækkunum og til að ríki og sveitarfélög myndu styðja við barnafjölskyldur með hærri barnabótum og gjaldfrjálsum skólamáltíðum, halda aftur af gjaldskrárhækkunum hins opinbera og ráðast í öfluga uppbyggingu á íbúðarhúsnæði.

Þrátt fyrir fögur fyrirheit núverandi ríkisstjórnar um að tryggja húsnæðisöryggi og ráðast í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis fyrir tekjulága, hefur staðið á efndum.

Ila tímasettar gjaldskrárhækkanir og verðhækkanir opinberra fyrirtækja, til að mynda í orkuframleiðslu, eru líka þáttur í vaxandi verðbólgu. Á sama tíma leggur ríkisstjórnin ofuráherslu á að hækka ekki skatta á breiðustu bökin sem ekki myndi hafa sömu verðbólguáhrif. Þá vekur athygli að ríkisstjórnin kaus að aðhafast ekki þegar laun æðstu embættismanna hækkuðu um 5,7% en fyrri ríkisstjórn lagði til sérstök lög á Alþingi sem kváðu á um 2,5% launahækkun þessa hóps. Það var gert til að senda skýr skilaboð og draga úr verðbólguvæntingum.

Auknar líkur eru á að forsendur kjarasamninga bresti þegar verðbólgumælingar hafa verið hærri en það sem miðað var við undirritun kjarasamninga og ljóst að mörg þeirra loforða sem gefin voru þá, hafa ekki verið efnd af hinu opinbera, hvað þá af atvinnulífinu.

Þungt ákall frá verkalýðshreyfingu

Það er því ekki að furða að afar þungt er í forystufólki verkalýðshreyfingarinnar. Fyrir nokkrum dögum lýsti miðstjórn ASÍ yfir þungum áhyggjum af stöðunni í efnahagsmálum, kallar eftir aðgerðum stjórnvalda og segir stýrivaxtahækkun Seðlabankans vera áfellisdóm yfir efnahagsstjórn landsins. Þessu ber að taka alvarlega. Annað forystufólk launþegahreyfingarinnar hefur líka lýst yfir miklum áhyggjum. Á sama tíma og þetta ástand teiknast upp er vegið að réttindum launafólks með afnámi áminningarskyldu hjá opinberum starfsmönnum og félags - og húsnæðismálaráðherra mælti fyrir því í janúar að atvinnuleysisbótatímabilið verði stytt um næstum helming — á tíma vaxandi atvinnuleysis !

Stjórnvöldum ber að verja réttindi launafólks, hvað þá á óvissutímum í efnahagsmálum eins og núna og vinna að aðgerðum sínum með raunverulegu samráði við forystufólk á vinnumarkaði.

Áberandi ráðaleysi

Átakanlegast er þó ráðaleysi ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur sem fór mikinn í upphafi kjörtímabilsins og boðaði með skeleggum hætti að nú yrðu kynnt betri plön í efnahagsmálum og öflug tæki til að berja niður vexti og verðbólgu. Hvorugt hefur litið dagsins ljós; fjármálaráðherra boðaði fyrst 27. febrúar að aðgerða væri alveg að vænta á næstu dögum. Engar mótvægisaðgerðir hafa enn komið fram. Þvert á móti hefur launþegahreyfingin og aðilar vinnumarkaðarins kvartað yfir samráðsleysi og fáum fundum við forystufólk ríkisstjórnarinnar.

Ríkisstjórnin er greinilega fangi eigin hægri stefnu í efnahagsmálum og geldur þess líka að ekkert aðhald er frá vinstri flokkum inni á Alþingi. Stjórnarandstaðan gagnrýnir frá hægri, vill meiri niðurskurð og tekjuöflun er bannorð. Þetta elta ríkisstjórnarflokkarnir. Með þessu áframhaldi verður ríkisstjórnin og stefna hennar í efnahags- og ríkisfjármálum ekki lausn vandans, heldur hluti af honum.

Auðvitað þarf að hafa skilning á áhrifum ytri aðstæðna, eins og glórulausum hernaði Ísraels og Bandaríkjanna á Íran og gagnaðgerðum þeirra sem veldur hækkandi heimsmarkaðsverði á olíu sem hefur bein áhrif á verðmælingar hér á landi. Það breytir því ekki að stjórnvöld verða að taka á undirliggjandi vanda og leita allra leiða til að halda aftur af áhrifum þessa á íslenskan almenning.

Nú þarf kjark og þor til að byggja upp von

Það sem nú þarf fyrir íslenskt efnahagslíf og kjör almennings er kjarkur og raunveruleg forysta. Ríkisstjórnin þarf að boða aðila vinnumarkaðarins til alvöru samstarfs um róttækar aðgerðir til að rétta kúrsinn og ná tökum á ástandinu áður en við siglum lengra inn í kreppuástand. Fyrirtæki og atvinnulífið þurfa líka að sýna ábyrgð og halda aftur af verðhækkunum á neytendamarkaði og nauðsynjavörum.

Harðar aðhaldsaðgerðir eru ekki lykilinn núna. Þær búa til enn verra ástand sem bitnar verst á fólki í viðkvæmustu stöðunni. Það eru til aðra leiðir;

Hægt er að koma fram með tímabundnar aðgerðir til að draga úr verðbólguþrýstingi af hálfu ríkisins eins og að lækka matarskatt tímabundið í eitt og hálft ár, úr 11% í 6%. Hægt er að fresta gjaldskrárhækkunum og kynna til leiks tekjuöflunaraðgerðir á borð við tímabundnar skattaaðgerðir á háar fjármagnstekjur þeirra sem græða á vaxtastiginu, aðilum sem eingöngu lifa á fjármagnstekjum væri gert að greiða sérstakt útsvar eða stóreignafólki gert að greiða hóflegan auðlegðarskatt. Aðgerðir af þessum toga í samstilltu átaki ríkisins og aðila vinnumarkaðarins væru til þess fallnar að gera hvoru tveggja í senn; taka stjórn á stöðunni og skapa aftur tiltrú og von í samfélaginu.

Að auki þarf ríkisstjórnin að kynna til leiks sértækar aðgerðir til að mæta háu atvinnuleysi á ákveðnum landsvæðum en líka sértækar aðgerðir fyrir þjóðfélagshópa hvar atvinnuleysi mælist hæst. Þar má nefna hátt atvinnuleysi hjá fólki af erlendum uppruna sem hafa haldið

uppi atvinnustigi og starfsemi í grunnatvinnuvegum eins og ferðaþjónustu, byggingariðnaði og umönnun og þjónustu. Þessum hópum þarf að mæta.

Þörf á samstilltum aðgerðum

Til viðbótar við tímabundnar aðgerðir, þarf líka ráðast í aðgerðir til lengri tíma;

Fjárfesta þarf í markaðsátaki með ferðaþjónustunni sem hefur það skýra takmark að efla og styrkja sjálfbæra ferðaþjónustu og vinna gegn ytri aðstæðum sem hafa áhrif á olíukostnað og aðfangakostnað.

Aðrar aðgerðir til langs tíma geta falist í að styðja við grunnrannsóknir, þróun og nýsköpun og þá helst við hugverkaiðnað og þekkingargreinar með sérstökum viðbótarfjárframlögum.

Að auki þarf að kynna til sögunnar átak til að efla grænmetisframleiðslu og kornrækt sem eflir matvælaöryggi og eykur viðnámsþrótt landsins á óvissutímum þegar olíukostnaður hækkar óðum og kostnaður við aðföng líka.

Langstærsta áskorunin í svona efnahagsástandi er samt fyrir venjulegt fólk sem glímir við hærri lánagreiðslur af húsnæðislánunum sínum um hver mánaðarmót og finnur fyrir verðhækkunum á nauðsynjavörum í veskinu sínu. Allra verst er þetta ástand fyrir þau sem hafa minnst á milli handanna og eru í viðkvæmustu stöðunni; lágtekjufólk og fólk í viðkvæmum hópum sem og ungt fólk sem er að koma upp þaki fyrir höfuðið.

Þá hópa þarf að verja. Þar liggur raunveruleg ábyrgð yfirvalda.

Höfundur er formaður Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs.