Virðingaleysi í sam­fé­laginu

Ég er foreldri. Og ég er kennari. Undanfarið hefur mikið verið rætt um menntun; umræðan kemur reglulega upp í fjölmiðlum og er stöðugt til staðar í daglegum samtölum. Flestar greinar fjalla um hegðunarvanda, aðrar um námserfiðleika og slakan árangur nemenda. Þessi tvö atriði, sem virðast ólík, eiga þó einn sameiginlegan grunn: skort á virðingu. Og það ætti að kenna heima.

Nemendur koma daglega í skólann, þar sem þeir dvelja í um fimm klukkustundir. Þeir fara síðan heim, þar sem flestir eyða tíma á samfélagsmiðlum og horfa oft á efni sem hentar ekki aldri þeirra. Það sem þeim finnst „kúl“ og fær „læk“ er aðlaðandi og hvetur til eftirhermu. Uppteknir foreldrar hafa ekki alltaf tíma eða orku til að fylgjast með þessu, og sumum hentar að það sé rólegt heima svo þeir geti sjálfir hvílst eftir vinnu (á skjánum að sjálfsögðu). Börn á skólaaldri eiga erfitt með að hafna þeim dópamínskotum sem sími eða tölva veitir. Þau eru ekki fær um að leggja skjáinn frá sér af eigin frumkvæði, þar sem efni og kerfi eru hönnuð til að örva heilann stöðugt og kalla eftir meira. Ábyrgðin á því að stjórna skjátíma hvílir á foreldrum – því þeir eru forráðamenn sem bera ábyrgð á uppeldi barna, eru fullorðnir og geta beitt skynsemi. Skólinn getur ekki gert þetta fyrir þau, en hann getur stutt þau. Til þess þarf skilning og samstarfsvilja beggja aðila.

Ef foreldrum berast skilaboð frá skólanum um að barnið hafi brotið reglur með því að nota síma í skólanum, ætti foreldri alltaf að bregðast við – þetta snýst ekki aðeins um símann, heldur einnig um skort á virðingu fyrir reglum skólans og starfsfólki sem verja þær. Ef kennari upplýsir foreldra um að nemandi hafi neitað að leggja frá sér eða afhenda símann sinn eftir ítrekuð brot, ætti foreldri að bregðast við á eina mögulega háttinn: styðja kennarann. En hvað gerist á heimilum? Barnið talar af virðingarleysi um kennarann (móðganirnar sem kennarar lenda á í slíkum aðstæðum eru oft ósegjanlegar í fjölmiðlum), einblínir á að einhver vilji takmarka réttindi þess eða taka af því eign. Þroskandi heili bregst við með mótþróa þegar hætta er á að missa ávanabindandi afþreyingu. Sumir foreldrar útskýra fyrir börnum sínum að brot á reglum hafi afleiðingar og að ekki sé alltaf best það sem börnunum finnst réttast. Aðrir taka hins vegar þátt í árás á kennarann og telja sannarlega að þeir séu að verja barnið sitt. Þeir eru tilbúnir að standa gegn öllum heiminum fyrir barnið… En er það besti undirbúningur fyrir lífið að leyfa barni að alast upp við þá trú að það hafi alltaf rétt fyrir sér, þurfi ekki að fylgja reglum eða sýna öðrum virðingu, og að hægt sé að beygja allt sér í hag?

Í dag er mikið rætt um réttindi barna og hvað þeim sé leyfilegt, en það er aðeins helmingur sannleikans um heiminn. Fullorðnir, t.d. kennarar og foreldrar, eiga líka réttindi og þá á ekkert barn að ráðast að þau. Nemendur og aðrir eiga að standa á réttindum sínum svo lengi sem það skaðar ekki hann sjálfan né aðra, gera það á skynsaman hátt og taka ábendingum ef þetta gengur ekki vel. Barn þarf að heyra orðið „nei“, vita hvað er bannað og kynnast mörkum sem það má ekki fara yfir, því þau fela í sér brot á réttindum annarra. Og þar komum við aftur að virðingu. Það þarf ekki að líka við alla, styðja alla eða vera sammála öllum. En það þarf að sýna öllum virðingu, einfaldlega vegna þess að þeir eru manneskjur. Það skiptir ekki máli hvort um er að ræða skólastjóra, kennara eða starfsmann í matsal– að vera manneskja ætti að nægja. Slík gildi ætti barn að læra heima. Eins og sannleikann, að brot á reglum og lögum hefur afleiðingar.

Hvað lærir barn hins vegar þegar foreldri gagnrýnir kennara, ákvarðanir hans, upplýsingar frá skólanum, skipulag vinnunnar eða verkefni? Uppbyggileg gagnrýni ætti að koma fram á fundi með kennara eða skólastjóra, en neikvæð ummæli heima breyta ekki aðstæðum – þau breyta hins vegar viðhorfi barnsins. Hvers vegna ætti barn að leggja sig fram í námi ef (eins og foreldrar) bera ekki virðingu fyrir kennaranum, skólanum, kennsluaðferðum eða því efni sem kennt er?

Hér birtist aftur hinn sameiginlegi grunnur: virðingarleysi fyrir kennara og skóla dregur úr námsáhuga og þar með hættir nemendum að vera annt um árangur. Til hvers, ef þeir komast áfram óháð einkunn eða lit á vitnisburðarblaði? Hversu margir nemendur ljúka skóla án þess að hafa náð tökum á flestum þeim færniþáttum sem þeir æfðu í tíu ár? Vegna þess að foreldri trúði því að kennarar væru á móti barninu, segðu ósatt eða ynnu gegn því – því ef barnið mitt segir svona, hlýtur það að vera satt… En af hverju ættu kennarar að gera það? Hvað græða þeir á því? Kannski er kominn tími til að endurskoða slíkar ályktanir og viðurkenna að barn getur hegðað sér öðruvísi í skólanum, að það sé mögulegt að – eins og kennari segir – það bölvi, ljúgi, brjóti reglur og fari yfir mörk annarra, bæði með orðum og athöfnum. Kennarar hafa engan hag af því að búa til sögur um nemendur og segja foreldrum þær. Þeir hagnast heldur ekki á því að benda á námserfiðleika, möguleika á ADHD, einhverfu eða annari taugaröskun á heilastarfsemi. Kennari sem sérfræðingur vill hjálpa barninu, en til þess þarf skilning foreldra á því að enginn vill skaða barnið þeirra – þvert á móti, hjálpa því. Það þarf virðingu fyrir kennaranum sem sérfræðingi og starfsmanni stofnunar sem sér um vellíðan barnsins.

Snúum aftur að símanum: algengasta rök nemanda sem vill ekki afhenda símann er eignarréttur, og sumir foreldrar eru sammála því. En við heyrum líka að nemendur koma með hnífa í skólann… Á þá ekki heldur að taka þá af þeim? Á að taka áhættuna að barn slasi sjálft sig eða aðra, því þetta sé „eign þess“? Síma má líka nota til að særa – til dæmis með því að taka mynd af einhverjum án leyfis, breyta henni á niðrandi hátt og dreifa á netinu eða nota til að búa til falskan prófíl. Slíkt er líka ofbeldi, þó það skilji ekki eftir sýnileg sár. Í bekkjarhópum á samfélagsmiðlum kraumar hatursorðræða sem dreifist án eftirlits foreldra, og hvatt er til andlegs eða jafnvel líkamlegs ofbeldis. Ef fullorðinn gerði slíkt bæri hann ábyrgð samkvæmt lögum. Af hverju leyfum við börnum það? Þau finna fyrir refsileysi, því lögreglan gerir lítið gagnvart ólögráða einstaklingum, og foreldra skortir stundum verkfæri til að axla ábyrgð á gjörðum barnsins og leiðrétta óásættanlega hegðun. Hægt væri að koma í veg fyrir flest þessara atriða með því að hlúa að grunnstoð mannlegra samskipta: virðingu. Börn tengja í dag virðingu oftast BARA við slagorð íþróttafólks… Kannski ættum við að hugsa á sama hátt: við foreldrar og við kennarar spilum í sama liðinu. Við erum að reyna að vinna að góðri framtíð fyrir unga kynslóð.

Ég er ekki aðeins foreldri né aðeins kennari. Ég sé málið stöðugt frá báðum hliðum borðsins. Og ég verð sífellt hræddari við að leiðir heimilis og skóla séu að aðskiljast, þótt samstarf þeirra sé forsenda góðs uppeldis og menntunar komandi kynslóða. Við foreldrar verðum að kenna börnum okkar virðingu og setja þeim mörk, þeim til góðs, áður en lífið sjálft kennir þeim harða lexíu og rífur burt bómullina sem við vefjum þau í í þeirri trú að við séum að vernda þau.

„Það þarf heilt þorp til að ala upp barn“ – þessi gamla regla á enn við í dag: hún talar um gott samstarf heimilis, skóla og samfélagsins í kring. Við verðum að bregðast við, leiðrétta og innræta rétt gildi. Annars munum við rækta (já: rækta, en ekki ala upp) kynslóð sjálfhverfra einstaklinga sem telja réttindi sín, ánægju og skoðanir mikilvægastar og þurfa ekki að taka tillit til annarra. Kynslóð sem nú þegar fremja kæruleysislega ofbeldi gegn jafnöldrum, kennurum, ókunnugum og jafnvel foreldrum, sem af ótta við að brjóta gegn réttindum barnsins, minna það ekki á að það eru líka skyldur og mörk.

Við spilum í sama liðinu. Spilum þannig að allir vinni. Það er enn mögulegt.

Höfundur er þriggja barna móðir, kennari og varaþingmaður Flokks fólksins.