Hvað fæst fyrir skattpeningana?

Hver ríkisstjórn leggur fram fjármálaáætlun að vori sem nær yfir næstu fimm ár. Slík áætlun er meira en fjárhagslegt yfirlit ríkissjóðs. Hún á að vera grunnur að sameiginlegu samtali um forgangsröðun næstu ára: hvaða málaflokkar fá aukið vægi, hvar fjármagni verður beint til að bæta árangur og hvaða markmiðum stjórnvöld ætla sér að ná. Fjármálaáætlun á því ekki aðeins að segja til um útgjöld heldur einnig að skýra hvað samfélagið fær fyrir skattpeningana, til dæmis á sviði mennta, heilbrigðis, löggæslu og öryggismála.

Þess vegna má ekki fjalla um fjármálaáætlun eins og hún sé einungis tæknilegt plagg um hallarekstur eða skuldahlutfall ríkissjóðs. Slík umræða er mikilvæg, en hún nær aðeins yfir hluta myndarinnar.

Fjármálaáætlun á að setja fram skýrt samhengi milli markmiða stjórnvalda, aðgerða og fjármuna. Hún á að byggja á gagnsæi og gefa Alþingi og almenningi skýra mynd af því hvaða leið stjórnvöld hyggjast fara, hvaða markmið eru sett og með hvaða hætti árangur verður metinn.

Hér komum við að kjarna málsins.

Skýrleiki skiptir máli

Ný fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar nær til áranna 2027 til 2031. Ef hún á að leggja raunverulegan grunn að samtali um næstu ár þurfa markmið hennar að vera skýr, sýnileg og þannig úr garði gerð að hægt sé að meta árangur þegar fram líða stundir. Það dugar ekki að tala almennt um stefnu eða góðan vilja.

Ýmislegt jákvætt er vissulega í áætluninni. Þar er fjallað um stöðu efnahagsmála og ýmis krefjandi verkefni ríkisins. En í stað skýrra markmiða á mörgum málefnasviðum, svo sem í mennta- og heilbrigðismálum, er að mestu vísað til óljósra áherslna. Það er verulegur veikleiki.

Í áætluninni er vísað til þess að mælanleg markmið komi fram í sérstöku mælaborði á vef stjórnarráðsins. Það er út af fyrir sig jákvætt svo langt sem það nær. Vandinn er hins vegar sá að fáir þekkja þetta mælaborð og þau markmið sem þar birtast eru oftar en ekki annaðhvort óskýr eða snúa að fremur jaðarsettum atriðum í stað þess að taka á meginviðfangsefnum hvers málaflokks.

Mikilvægast er þó að þessi markmið hafa ekkert raunverulegt vægi við þinglega meðferð fjármálaáætlunarinnar.

Tökum dæmi og skoðum framhaldsskólastigið

Fáir telja stöðu menntamála á Íslandi viðunandi. Því mætti ætla að í fjármálaáætlun kæmu fram skýr markmið um betri árangur nemenda eða markvissari námsframvindu í framhaldsskólum. En hvað segir áætlunin? Ekki mikið af því tagi. Þar er fremur vísað til „áherslna“ en markmiða.

Megináherslan á að vera „nám í takt við þarfir samfélags“. Það er auðvitað ekki rangt. En í fjármálaáætlun nægir ekki að setja fram setningar sem hljóma vel í kynningu eða á veggspjaldi. Hvaða þarfir eru þetta, hver skilgreinir þær og hvernig á að mæla árangur gagnvart jafn loðinni yfirskrift?

Undir þessari fyrirsögn eru síðan talin upp þrjú ólík atriði: íslenskukennsla og inngilding, nýsköpun og aðgengi um allt land, og efling starfs og verknáms. Þetta eru allt mikilvæg mál. En þessi atriði mynda ekki eina skýra stefnu heldur fremur safn verkefna sem hvert um sig kallar á eigin markmið og eigin mælikvarða.

Útkoman er því dálítið kunnugleg í stjórnsýslunni: yfirskrift sem hljómar vel, rúmar nánast allt og skuldbindur því lítið. Þegar megináherslan getur merkt næstum hvað sem er hættir hún líka að leiðbeina um nokkurn skapaðan hlut.

Og hvað fæst fyrir peninginn?

Almenningur á rétt á svari við því hvað fæst fyrir skattpeningana. Hver er árangurinn sem stefnt er að og hvernig verður hann mældur?

Án skýrra markmiða verður fjármálaáætlun auðveldlega að skjali sem telur upp útgjöld án þess að skýra raunverulegan ávinning af ráðstöfun opinbers fjár. Þá er Alþingi gert ókleift að meta hvort stefna stjórnvalda sé skynsamleg, hvort fjármunir séu nýttir af ábyrgð og hvort opinber þjónusta sé í raun að batna. Þegar tengslin milli fjármuna, markmiða og árangurs rofna veikist ekki aðeins umræðan, heldur einnig eftirlit Alþingis.

Eftirlitshlutverk Alþingis er ekki valkvætt, heldur stjórnskipuleg skylda.

Gerum meiri kröfur

Við eigum að gera meiri kröfur. Stjórnvöld verða að setja skýr markmið um árangur sem stefnt er að til næstu ára, mælanleg viðmið og hver beri ábyrgð á niðurstöðum.

Annars blasir hættan við að sífellt meira fé fari í sífellt óskýrari verkefni, án þess að nokkur geti sagt með vissu hvað tókst, hvað mistókst og hver beri ábyrgð. Það er hvorki góð stjórnsýsla né skynsamleg ráðstöfun opinbers fjár.

Kannski er það einmitt holl páskahugsun þetta árið að stjórnmálin og samfélagið allt hugi meira að árangri, ábyrgð og innihaldi, en síður að útgjöldum einum saman.

Gleðilega páska.

Höfundur er þingmaður Framsóknarflokksins.