Sögu­frægt og aldursfriðað hús orðið að slysagildru

Húsin eru í dag í umsjón og á ábyrgð íslenska ríkisins. Elsta byggingin á svæðinu og sú bygging sem margir tengja svæðið við eru Vífilsstaðir, sem er partur af Landspítalanum í dag, en flest húsin á Vífilsstöðum má tengja við sögu hins svokallaða Vífilstaðahælis.

„Þessi hús eru mörg aldursfriðuð en öll hús á Íslandi sem eru eldri en frá árinu 1923 eru sjálfkrafa friðuð vegna aldurs og þá er óheimilt að rífa þau eða breyta án þess að Minjastofnun komi að máli,“ segir Þór Hjaltalín, sviðsstjóri á minjavarðasviði.

Eitt þeirra húsa sem eru friðuð á svæðinu er Fjósið. Það var reist árið 1916 og er í dag engin starfsemi í húsinu en það var lengi notað sem geymslurými. Undanfarið hafa íbúar í nærliggjandi hverfum orðið þess varir að börn og ungmenni séu að brjóta sér leið inn í húsið sem og að klifra upp á þak þess.

Guðmundur Þór Sigurðsson, deildarstjóri fasteigna- og umhverfisþjónustu Landspítalans, sagði í samtali við fréttastofu í gær, fimmtudaginn 16. apríl, að það virðist vera alveg sama hversu vel þeir skrúfa fyrir hurðar og glugga, alltaf takist einhverjum að brjótast þarna inn.

„Við vorum þarna síðast bara í gær og í nótt, að skrúfa allt lokað alveg eins og við gátum. En svo erum við líka í stöðugu samtali við Garðabæ um framhaldið, sumar af byggingunum eru friðaðar og því gengur ekki að ungmenni séu stanslaust þarna að vinna skemmdarverk og brjóta sér leið inn,“ segir hann einnig.

Tillögur ræddar í þarnæstu viku

„Garðabær hefur vissulega orðið þess áskynja að einhver börn eða ungmenni hafi farið inn í húsið í leyfisleysi,“ segir Guðný Hrönn Antonsdóttir, samskipta- og kynningarfulltrúi Garðabæjar, í samtali við fréttastofuna. Hún segir þá, rétt eins og Guðmundur, að þau eigi í stöðugu samtali sín á milli um úrbætur og lausnir í málinu til að tryggja öryggi þeirra sem eiga leið um svæðið.

Garðabær og íslenska ríkið undirrituðu samkomulag um framtíðarþróun Vífilsstaða í nóvember 2025 og þar kom fram að ríkið skuli hefja söluferli á fasteignunum við Spítalaveg 1-3. Guðný segir skipulagsnefnd Garðabæjar hafa málið áfram á sínu borði varðandi heildarskipulag og framtíðarþróun eigna og lóða á Vífilsstöðum.

„Nefndin mun í þarnæstu viku fjalla um tillögur er varða fjósið og nágrenni þess og er það gert í framhaldi af því sem hefur áður verið til umfjöllunar hjá nefndinni,“ segir Guðný og bætir við að horft sé til þess að húsin á svæðinu verði endurgerð í upprunalegri mynd, eftir atvikum í samráði við Minjastofnun. Áætlað sé að deiliskipulag muni liggja fyrir á næstu mánuðum.

Allir á því að gera eigi svæðinu hátt undir höfði

Inga Sóley minjavörður Reykjaness segir Fjósið vera mjög illa farið vegna aldurs en að það sé mikill vilji til að finna tilgang með húsinu.

„Aðalmálið er að finna tilgang fyrir þessi hús og það eru alls konar hugmyndir um svæðið og mikill vilji af allra hálfu,“ segir Inga jafnframt.

Í húsakönnun sem unnin var af Batterí arkitektum að beiðni Sólveigar Helgu Jóhannsdóttur, tækni-og umhverfissviði Garðabæjar, árið 2020 var saga berklahælisins rakin.

Þar segir að um aldamótin 1900 hafi þessi illviðráðanlegi smitsjúkdómur verið orðinn landlægur og þá hafi verið ákveðið að fara að fyrirmynd nágrannalanda okkar og byggja sérstakt hús fyrir berklasjúklinga.

„Það tók aðeins 16 mánuði að reisa húsið en arkitektinn var Rögnvaldur Ólafsson, sem oft var kallaður fyrsti íslenski arkitektinn. Hann lauk við teikningarnar í ágúst 1908 og 5. september 1910 var hælið opnað.

Hælið markar tímamót í íslenskri byggingarsögu þar sem það er fyrsta stórhýsið sem er að öllu leyti steinsteypt og teiknað og unnið af Íslendingum,“ segir í ágripinu.