Vekur spurningar um hugsan­lega með­ferð við heilabilun

Ragnhildur Þóra Káradóttir, prófessor í taugalífeðlisfræði við Cambridge-háskóla og Læknadeild Háskóla Íslands fór fyrir rannsókninni sem birt var í hinu virta tímariti Nature í gær og kollvarpa hefðbundnum hugmyndum um bólgur í heila.

Heilinn skiptist hvítt og grátt efni til helminga. Í gráa efninu er að finna vinnslustöðvar heilans en þær eru tengdar saman með hvíta efninu sem stuðlar að því að taugaboð berist hratt um taugakerfið. Svokallað mýelín er byggingarefni hvíta efnisins og það greiðir fyrir því að taugaboð berist hratt um miðtaugakerfið. Hvíta efnið er því konar upplýsingahraðbraut heilans en það er einnig að finna í mænunni.

Hjá fólki með MS-sjúkdóminn ræðst ónæmiskerfið á hvíta efnið og skemmir það, sem hefur áhrif á leiðni taugaboða um líkamann, en slíkar skemmdir sjást einnig hjá fólki með taugahrörnunarsjúkdóma eins og Alzheimers og Parkinson. Hins vegar hefur skort frekari skilning á afleiðingum skemmdanna.

Endurmyndun mýelíns skert án bólgu

Í rannsókninni gerðu Ragnhildur og samstarfsfólk hennar tilraun þar sem staðbundnar skemmdir voru unnar á mýelíni í vel skilgreindri taugarás í heilanum. Þau könnuðu hvaða áhrif það hefði þegar frá liði. Í ljós kom að þessar staðbundnu skemmdir á mýelíni kölluðu fram skýrt viðbragð í gráu svæði heilans sem tengdist umræddri taugarás. Virkni tauga minnkaði og um leið virkjuðust ónæmisfrumur heilans í bólgusvari auk þess sem rof varð á tengingum milli taugafruma.

Hins vegar var ekki um varanlegar breytingar að ræða. Þegar mýelínið hafði endurmyndast virkjuðust taugafrumurnar á ný og tengdust aftur og þá dró úr ónæmisviðbrögðum heilans.

Niðurstöður rannsóknarinnar ganga gegn hefðbundnum hugmyndum um bólgur í heila. Almennt hefur verið litið svo á að bólgur í gráa efni heilans séu skaðlegar heilsunni en í rannsókninni komust vísindamennirnir að því að þetta skammvinna bólgusvar var hluti af endurnýjunarferli heilans. Það sást þegar vísindamennirnir komu í veg fyrir bólgu í gráa efninu, en þá skertist endurmyndun mýelínsins.

Rannsóknin sýndi einnig að þegar endurmyndun mýelíns er stöðvuð bregst gráa efnið ekki við heldur verður ástandið krónískt. Þetta bendir til þess að þegar mýelín endurmyndast ekki í heilanum geti það stuðlað að lítilli en þrálátri bólgu sem sést hjá fólki með taugahrörnunarsjúkdóma.

Auk Ragnhildar eru þau Tanja Mist Birgisdóttir og Sindri Snær Gíslason, doktorsnemar við Læknadeild HÍ, meðal höfunda greinarinnar ásamt stórum hópi vísindamanna við Cambridge-háskóla og vísindastofnanir víðar í Evrópu og Bandaríkjunum.

Gæti nýst við meðferð við heilabilun

Ragnhildur segir niðurstöðurnar skipta miklu máli fyrir skilning okkar á MS-sjúkdómnum þar skemmdir á hvíta efninu, krónísk bólgueinkenni í miðtaugakerfinu og skerðing á endunýjun mýelíns tengjast náið framvindu sjúkdómsins.

Rannsóknin hafi líka almennt gildi þar sem hún varpi nýju ljósi á það hvernig staðbundnar skemmdir á hvíta efninu geti haft áhrif víðtækari áhrif á vanvirkni heilans og valdið viðvarandi bólgum þegar endurmyndun mýelíns bregst. Þannig geti skemmdirnar hrundið af stað sameiginlegum einkennum sem sjást í heilabilun og öðrum taugasjúkdómum.

Hún bendir enn fremur á að þar sem hægt er að örva endurmyndun mýelíns í mönnum veki þetta spurningar um hvort meðferðir sem nú eru þróaðar fyrir MS-sjúkdóminn sé hægt að nýta víðar og mögulega hægja á framvindu ýmissa heilabilunarsjúkdóma.