Breytt vinnu­brögð í mótun geðheilbrigðisþjónustunnar – draum­sýn eða veru­leiki?

Reynsla fólks af geðheilbrigðisþjónustunni og reynslan af því að hafa misst tökin á tilverunni sökum geðheilsubrests eru verðmæti sem nú loksins er farið að meta. Í henni felst ekki einungis sérfræðiþekking, heldur er hún atvinnuskapandi.

Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO Europe), hefur sl. misseri staðið fyrir vinnustofum sem miða að því að byggja upp og/eða styrkja jafningjanálgun í batamiðaðri geðheilbrigðisþjónustu. Verkefnið er kallað: Að umbreyta geðheilsu með reynslu (Transforming Mental Health through Lived Experience). Fjórir fulltrúar frá Íslandi taka nú þátt í þessu verkefni WHO til að læra hvað felst í samsköpun, samvinnu og samhæfingu (co-creation, collaboration and integration), sem og hvað þurfi til svo hægt sé að innleiða jafningjageðheilbrigðisþjónustu, nýta stafræn verkfæri í ferlinu og styrkja jafningjaáherslur í stefnumótun.

Geðhjálp hefur lengi verið í fararbroddi þegar kemur að því að benda á fleiri valkosti í geðheilbrigðismálum, en fulltrúar Geðhjálpar hafa tekið þátt í alls kyns nefndum og ráðum til að hafa áhrif. Hins vegar hefur þátttakan aldrei innleitt samsköpun á þann hátt sem WHO leggur nú áherslu á. Með samsköpun hafa áherslur í þjónustunni breyst og fleiri leiðir opnast. Örugg búseta hefur verið sett í forgrunn ásamt því að tilheyra, eignast vini, elska, hafa eitthvað fyrir stafni, gefa af sér og vera hluti af samfélagi.

Ráðamenn hafa reynt að styrkja jafningjasýnina með því að fjölga úrræðum, standa fyrir málþingum þar sem fagaðilar og jafningjar miðla af sinni þekkingu og reynslu og setja mikilvægi jafningjasýnar við stefnumótun. Traustur kjarni, félagasamtök hér á Íslandi, hafa rutt brautina fyrir formlegt nám jafningjastarfsmanna í samstarfi við alþjóðasamtökin Intentional Peer Support (IPS) sem byggir á reynslu fólks hvað virkar best í bataferlinu, en Geðsvið Landspítalans hefur í framhaldinu ráðið jafningjastarfsmenn.

Traustur kjarni fékk jafnframt félags- og húsnæðismálaráðuneytið ásamt heilbrigðisráðuneytinu til að styrkja nám á vegum Yale háskóla sem snýr að því að efla leiðtoga með notendareynslu sem ber heitið LET(s) Lead (Transformational Leadership Through Lived Experience). Auk þess styttist í að skjólshús, sem er ætlað að vera val við hefðbundna nálgun í lífskrísum, verði opnað en þar verður að fá þjónustu veitta af jafningjum. Slík úrræði er að finna víða um heim og hafa reynst afar vel, bæði sem mótvægi og viðbót við hefðbundna nálgun.

Þá stendur Nordplus um þessar mundir fyrir verkefni sem setur jafningjaþekkingu á oddinn. Nordplus er menntaáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar, sem stuðlar að því að efla samvinnu og gæði í menntun á Norðurlöndunum og Eystrasaltslöndunum. Ísland tekur þátt í þessu verkefni ásamt Noregi, Svíþjóð, Danmörku, og Litáen. Hópurinn hefur safnað saman upplýsingum um hver staða jafningja er í hverju landi fyrir sig, sem og alls kyns fróðleik um hlutverk jafningjastarfsmanna, menntunarmöguleika og undirbúningsvinnu við innleiðingu jafningjasýnar. Hver þjóð leggur til námsefni, en Ísland hefur t.d. búið til stutt myndbönd um reynslu fólks af jafningjastarfsmönnum og því að vera jafningjastarfmaður, sem aðgengilegt verður á netinu.

Samsköpun er ekki aðeins besta leiðin þegar kemur að því að bæta þjónustu fyrir fólk með geðrænar áskoranir, því einstaklingar með fíknivanda og/eða þeir sem hafa afplánað dóm ættu einnig að taka þátt í samsköpunarverkefni um þjónustu sem þeim stendur til boða. Þeir hafa þekkingu á hvar brotalamirnar eru í kerfinu og hvað virkar og hvað ekki.

Geðráð hefur nú starfað frá 2023. Geðráði er ætlað að vera breiður samráðsvettvangur fagaðila um geðheilbrigðismál þar sem stjórnvöld, notendur, aðstandendur og fagfólk fjallar um málaflokkinn og komi þannig að mótun stefnu, stöðugum umbótum og framþróun í honum. Nú hefur heilbrigðisráðuneytið gefið ákveðinn tón með því að senda fulltrúa frá Íslandi til að taka þátt í vinnustofum um samsköpun. Mín tillaga er sú að Geðráðið fái að spreyta sig í samsköpun um eitthvað ákveðið verkefni, til að meta hvort þessi nálgun sé raunhæf hér heima eða bara draumsýn.

Höfundur er iðjuþjálfi.