Hvað ef gervi­greind gjör­breytir 90 þúsund ís­lenskum störfum?

Umræða um gervigreind og vinnumarkað ber þess stundum merki að okkur hætti til að ofmeta möguleg áhrif gervigreindar á störf til skamms tíma.

Það sem ég óttast meira er að við vanmetum þau til langs tíma.

Geta spunagreindar hefur margfaldast á örskömmum tíma. Munu þessar framfarir framkalla fjöldaatvinnuleysi og tilheyrandi samfélagslegt ójafnvægi?

Sumir telja að sú sviðsmynd sé alls ekki ómöguleg þó hún teljist ekki endilega líkleg. Það sem vegur á móti eru til dæmis þau rök að fólk, fyrirtæki og samfélög eru jafnan lengi að tileinka sér nýja tækni, að þær stórstíga framfarir sem sést hafa í notkun gervigreindar í hugbúnaðar- og þjónustustörfum verði seint yfirfærðar á aðra geira, að lög og reglur muni hægja á innleiðingu gervigreindar og að fólk muni sjálfvirknivæða ákveðin verkefni en skapa sér ný verkefni eða störf í staðinn.

Sjálf hallast ég á þá sveifina að umbreytingar verði líklega hægfara frekar en hitt en viðurkenni þó að á þeim tíu árum sem ég hef fylgst með og unnið greiningar á áhrifum tækni á vinnumarkað þá hefur mér á síðustu mánuðum, í fyrsta skipti, þótt rétt að veita þeirri sviðsmynd raunverulega athygli að til hópuppsagna eða mikils samdráttar í ráðningum gæti komið í ákveðnum atvinnugreinum eða starfsstéttum. Vísbendingar um slíkt hafa komið fram síðustu daga og vikur vestanhafs, meðal annars með fréttum af uppsögnum í þúsundatali á meðal starfsmanna tæknirisanna Meta og Microsoft. Það er rétt að taka fréttum sem þessum alvarlega en hafa þó tvennt í huga; annars vegar að erlendir tæknirisar eru líklega ekki fyrirtæki sem eiga sér raunverulegar hliðstæður á íslenskum vinnumarkaði og hins vegar að stundum er erfitt að greina á milli þess hvenær notkun gervigreindar er hin raunverulega skýring uppsagna og hvenær hún er „skjól“ til réttlætingar á rekstrarlegum aðgerðum. Héðan af Íslandi er vert að nefna sem dæmi fréttir gærdagsins um væntanlega fækkun starfsfólks hjá Íslandsbanka sem sögðu stafræna þróun og aukna nýtingu gervigreindar eina af ástæðum breytinganna.

Við getum undirbúið okkur

Við höfum allt sem til þarf til að greina ólíkar sviðsmyndir, velja þær hagtölur eða tölulegu vísa sem við þurfum að fylgjast með til að meta hvert stefnir og skilgreina aðgerðir til að styðja við þá sem þurfa á því að halda, ef til þess kemur.

Stefnuvinnan er mikilvæg og eftirfylgni með raunverulegum aðgerðum enn mikilvægari. Árið 2019 tók ég ásamt góðum hópi fólks þátt í ritun skýrslu um Ísland í fjórðu iðnbyltingunni. Þar birtum við vinnumarkaðsgreiningu og sögðum meðal annars eftirfarandi;

Breytileg, huglæg verkefni sem krefjast dóm- og tilfinningagreindar, getu til að leysa vandamál, innsæis og sköpunargáfu, sem og líkamlegri verkefni sem krefjast mikillar aðlögunarhæfni eða samskipta við annað fólk, hafa enn ekki verið tæknivædd. Þetta telja sérfræðingar líklegt að verði áfram raunin, í það minnsta til skemmri tíma litið.

Sömu sérfræðingar benda þó á að með gríðargögnum, gervigreind og aukinni reiknigetu, ásamt framförum í grunnrannsóknum vélræns náms, verði sjálfvirknivæðing sífellt líklegri fyrir flóknari og breytilegri verkefni. Sem dæmi má nefna framfarir sem þegar hafa orðið á getu tölva til að greina sjúkdóma, skrifa lagatexta og keyra bíla í almennri umferð. Áframhaldandi þróun í sömu átt getur leitt til þess að sjálfvirknivæðing nær smám saman einnig til starfa sem krefjast flóknari færni og meiri menntunar.

Þessi raunveruleiki er einmitt sá sem við stöndum frammi fyrir í dag.

Í nýrri vinnumarkaðsgreiningu sem við hjá Almannarómi birtum við útgáfu ritsins Staða Íslands í gervigreindí gær má meðal annars sjá að áhrif gervigreindar á störf virðast töluvert meiri fyrir háskólamenntaða en aðra. Þannig eru í dag aðeins rúmlega 20% háskólamenntaðra í störfum þar sem notkun gervigreindar er lítil (sjá myndræna framsetningu og nánar um forsendur hér) og tækifæri til frekari notkunar gervigreindar í minna lagi. Á móti eru rúmlega 50% þeirra sem eru ekki með háskólagráðu í störfum í sama flokki; þeim sem gera má ráð fyrir að gervigreind hafi minnst áhrif á.

Eðli áhrifa gervigreindar á háskólamenntaða og aðra kann þó að vera ólíkt. Þau áhrif birtast heldur í störfum þar sem gervigreind mun seint sinna öllum verkefnum sem tilheyra starfinu en frekar í störfum þar sem gervigreind getur leyst stóran hluta verkefna og þar með breytt hlutverkinu mikið.

Þegar við hugsum um viðbragð við slíkri þróun ætti því áherslan að stórum hluta að vera á endurmenntun, fræðslu, ábyrgð vinnuveitenda gagnvart starfsfólki og tækifæri til nýrrar verðmætasköpunar. Svarið er líklega ekki að beina fólki frá háskólamenntun en verðug spurning er hvort og hvernig eðli hennar þarf að breytast.

Með þessum hætti er tækifæri núna til að skoða þessar ólíku sviðsmyndir og hópa sem verða mögulega fyrir áhrifum og móta aðgerðir enda mun sama snið ekki henta öllum.

Sérfræðistörf líkleg til að breytast mikið

Í Staða gervigreindar á Íslandi 2026 spegluðum við með aðstoð Hagstofunnar raunverulegum notkunartölum frá gervigreindarfyrirtækinu Anthropic á íslenskan vinnumarkað og skoðuðum þær niðurstöður samhliða mati á því hversu stóran hluta ákveðinna starfa væri fræðilega séð hægt að sjálfvirknivæða. Hér er rétt að gera þann fyrirvara að greiningar og notkunartölur frá Bandaríkjunum eiga aldrei að fullu við íslenskan vinnumarkað og að spár sem þessar eru ekki nema það – spár – og segja ekki með vissu fyrir um mögulegt atvinnuleysi, líklega þróun ráðninga eða áhrif á launaþróun. Slík áhrif munu velta á ákvörðunum fyrirtækja og stjórnvalda og þróun ólíkra atvinnugreina (nánar má lesa um þessa fyrirvara í skýrslunni).

Myndin hér að ofan sýnir yfirlit yfir mat á mögulegum áhrifum annars vegar og svo raunverulegri notkun gervigreindar samkvæmt notkunartölum Anthropic. Ein skýrasta ályktunin sem draga má af myndinni hér að ofan er að því fer fjarri að við séum þegar farin að fullnýta tækifæri þeirrar gervigreindar sem við höfum í höndunum. Niðurstöður um raunverulega notkun sýna jafnframt að notkunin er mest í þeim starfsstéttum sem gætu fræðilega nýtt gervigreind mest.

Ef þessi hlutföll eru sett í samhengi við íslenskan vinnumarkað má sjá að 91.200 einstaklingar starfa í þeim þremur starfsstéttum sem bæði eru komnar lengst í notkun gervigreindar og eru líklegastar til að verða fyrir mestum áhrifum af gervigreind. Þetta eru stjórnendur og embættismenn (28.000 einstaklingar), sérfræðingar (54.200 einstaklingar) og skrifstofufólk (9.000 einstaklingar). Þetta eru grófir flokkar starfa og næsta skref til greiningar verður að sundurliða þá nánar.

Það eru margar ástæður fyrir því að við sem samfélag viljum líklega aldrei samþykkja að gervigreind fái að „taka við þessum störfum“ að því marki sem fræðilegir notkunarmöguleikar gefa til kynna. En jafnvel þó við stígum aðeins lítil skref í þá átt á næstu misserum hlýtur að teljast líklegt að áhrifin verði áþreifanleg.

Að lokum

Við viljum hvorki tilheyra þeim hópi sem ofmetur áhrif gervigreindar til skamms tíma né þeim sem vanmetur þau til langs tíma. Þess vegna er tíminn núna til að spyrja spurninga og teikna upp svör við ólíkum sviðsmyndum. Þannig mótum við áhrif tækninnar á okkar samfélag, ekki öfugt.

Fyrstu útgáfur af sviðsmyndum, nánari upplýsingar um aðferðafræði og fyrirvara og frekari tölfræði er að finna í skýrslunni sjálfri auk fjölda áhugaverðra greina um aðra vinkla gervigreindarinnar.

Höfundur er hagfræðingur og framkvæmdastjóri Almannaróms.