Hve­nær ber læknir á­byrgð á mis­tökum annarra? Það þarf að á­frýja héraðs­dómi í plastbarkamálinu

Þann 21. maí sl. var kveðinn upp dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í hinu svokallaða plastbarkamáli. Niðurstaða dómsins varð sú að íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð gagnvart ekkju og börnum hins látna á grundvelli þess að íslenskur tilvísunarlæknir hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi. Þótt allir geti verið sammála um að atburðarásin í Svíþjóð hafi verið hörmuleg og að eftirlitskerfi hafi brugðist, vekur nálgun héraðsdóms á íslenska þáttinn upp spurningar. Við nánari lögfræðilega rýni er ljóst að dómnum hlýtur, og verður, að vera áfrýjað til Landsréttar. Ástæðan er ekki síst sú afdrifaríka stefna sem dómurinn markar fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi ef hann fær að standa óhaggaður án endurskoðunar áfrýjunardómstóls.

Dómur á skjön við rannsóknarskýrslu

Það vekur furðu hversu mikill munur er á milli niðurstöðu rannsóknarnefndar Háskóla Íslands og Landspítala (sem starfaði undir forsæti fyrrverandi Hæstaréttardómara og dómara við EFTA dómstólinn Páls Hreinssonar) og niðurstöðu héraðsdóms. Rannsóknarnefndin, sem ræddi við fjölmarga aðila þar á meðal Tómas Guðbjartsson lækni, komst að þeirri niðurstöðu að íslenski læknirinn hafi verið blekktur af ítalska skurðlækninum Paolo Macchiarini. Nefndin átaldi vissulega að læknirinn hefði sýnt skort á aðgæslu við útgáfu tilvísunar og vanrækt færslur í sjúkraskrá, en hún lagði til grundvallar að hann hefði verið í góðri trú um að verið væri að leita lögmætra leiða til að bjarga lífi sjúklingsins. Nefndin tók beinlínis fram að læknirinn bæri ekki ábyrgð á sjálfri tilraunaaðgerðinni.

Héraðsdómur, sem hlýddi á skýrslu aðila málsins og vitnisburð eins vitnis, yfirmanns læknisins, kýs hins vegar að líta framhjá þessari niðurstöðu nefndarinnar að miklu leyti. Í stað þess að meta háttsemina sem afsakanlegan misskilning eða einfalt gáleysi, metur dómurinn tilvísunina þannig að um „vísvitandi rangfærslu“ (sannleika hagrætt) sé að ræða. Dómurinn fullyrðir að íslenski læknirinn hafi látið faglegan og akademískan metnað ganga framar velferð sjúklings. Orðbragð dómsins, þar sem talað er um „að kasta honum“ (sjúklingnum) og „vinda sér í“ (aðgerðina), er óvenju gildishlaðið og harðort og litast fremur af tilfinningaríkum og skiljanlegum málflutningi stefnenda en hlutlægu og yfirveguðu mati dómara á orsakatengslum.

„Varnarlækningar“ og staða heilbrigðisstarfsfólks

Lögfræðilega stærsta álitamálið lýtur þó að beitingu svokallaðrar sérfræðiábyrgðar og orsakatengsla. Héraðsdómur leggur til grundvallar að breyting á íslenskri tilvísun hafi verið fullnægjandi orsök þess að aðgerðin var framkvæmd. Þetta gengur út frá því að ítalski skurðlæknirinn, sem starfaði undir allt öðru lögsagnarumdæmi, án lögboðinna leyfa og braut sænsk hegningarlög, sé nánast verkfæri íslenska læknisins.

Kjarni málsins er þessi: Ef tilvísunarlæknir á Íslandi er gerður skaðabótaábyrgur fyrir aðgerðir erlends sérfræðings sem hann vísar sjúklingi til, hvaða afleiðingar hefur það? Mun einhver íslenskur læknir treysta sér til að senda sjúkling með flókinn, lífshættulegan sjúkdóm í hátæknimeðferð erlendis vitandi það að hann eða vinnuveitandi hans, gæti verið gerður persónulega ábyrgur ef erlendi aðilinn gerir alvarleg mistök eða stundar misferli? Þetta mun beinlínis leiða til „varnarlækninga“ (e. defensive medicine. Varnarlækningar felast í því að læknar grípi til rannsókna, meðferða eða skráningar umfram það sem læknisfræðileg nauðsyn krefur, fyrst og fremst til að verja sig gegn mögulegum kvörtunum eða skaðabótakröfum), þar sem heilbrigðisstarfsfólk velur öruggari, og mögulega lakari leiðina fyrir sjúklinginn til að vernda sjálft sig gagnvart eftirmálum. Það vinnur beint gegn hagsmunum sjúklinga og þeirri skyldu að veita fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem völ er á.

Dómstóla er að endurskoða mörkin

Vegna aðstæðna gaf íslenski læknirinn ekki skýrslu fyrir héraðsdómi, sem er lögmætur réttur vitnis ef hætta er á að svarið geti leitt til ásakana um refsiverða háttsemi eða mikils tjóns. Það leiddi þó til þess að héraðsdómur mat skrifleg gögn einhliða án andsvara þess sem skrifaði þau.

Skaðabótakerfi okkar, m.a. í gegnum sjúklingatryggingu, byggir á því að draga úr persónulegri sök einstakra heilbrigðisstarfsmanna og horfa fremur til kerfislægra lausna, að læra af mistökum. Með því að teygja hugtakið „stórfellt gáleysi“ yfir þá vanrækslu sem byggði á blekkingum og átti sér stað í samskiptum til Svíþjóðar, er dómurinn að færa réttarþróunina aftur á bak.

Af þessum ástæðum er brýnt að íslenska ríkið áfrýi málinu. Það snerist ekki um að firra ríkið eða einstaklinga ábyrgð, heldur um að draga réttar, sanngjarnar og skýrar línur um hvar ábyrgð íslenskra lækna byrjar og hvar henni lýkur þegar sjúklingar eru færðir í hendur erlendra sérfræðinga. Sú lína getur ekki verið dregin með þessum héraðsdómi.

Höfundur er stundakennari við Læknadeild HÍ í heilbrigðislögfræði.