Hugsum stærra

Það má færa rök fyrir því að leika í eða með hljómsveit endurspegli samskiptareglur samfélagsins – eða kannski öllu heldur hvernig þær ættu að virka. Hljómsveit er skipuð ólíkum hljóðfærahópum sem allir hafa sitt hlutverk, sína rödd. Þessu hlutverki er lýst í nótum sem hljóðfæraleikarar leika og til þess hafa þeir vissulega nokkurt frelsi. Það takmarkast þó af því hvað aðrir í hljómsveitinni eru að leika. Ef hver leikur með sínu nefi verður útkoman gróf og ósamstæð en ef allir vinna að sama markmiði og hlusta á hvað aðrir eru að leika myndast samhljómur. Þetta er eitt af því sem börnum er kennt að gera í tónlistarskólum – að hlusta.

Langflest börn eru ekki send í tónlistarnám til þess að verða á endanum atvinnumenn í greininni, heldur til þess að þroskast sem einstaklingar. Það tekur tíma og þarf auðvitað bæði þolinmæði af hálfu nemenda (og foreldra). Svo er líka önnur mikilvæg lexía sem börn læra í tónlistarskólum: Til þess að ná árangri þarf bæði dugnað og þrautseigju. Nemendur læra að þeir uppskera eins og þeir sá og það er kannski mikilvægasta lexían sem þeir taka með sér út í lífið, hvað svo sem þeir kjósa á endanum að leggja fyrir sig.

Í desember 2024 kom út skýrsla sem unnin var fyrir mennta- og barnamálaráðuneytið um starfsemi tónlistarskóla á Íslandi. Í niðurstöðum kom meðal annars fram að gæði náms í tónlistarskólum væru almennt mikil og viðleitni kennara til þess að ná árangri með nemendum sínum væri eftirtektarverð. Af þessu leiddi að nemendur og foreldrar voru almennt ánægðir með starf skólanna. Hins vegar var einnig bent á að meðal áskorana væri að tryggja jafnt aðgengi að tónlistarnámi en samkvæmt úttektinni var langur biðlisti í tónlistarskóla og var hann hlutfallslega lengstur á höfuðborgarsvæðinu.

Árið 2025 skar Reykjavíkurborg niður fjárframlög til tónlistarnáms um 7%. Þá er ekki öll sagan sögð. Samtök tónlistarskóla í Reykjavík hafa reiknað úr að framlög borgarinnar til tónlistarskóla hafi dregist saman um tæp 27% frá 2012-2025 að teknu tilliti til fólksfjölgunar í borginni og niðurskurðar til málaflokksins. Raunar hafa forráðamenn tónlistarskóla í Reykjavík ítrekað lýst togstreitu í samstarfi við borgina og bent á að niðurskurður leiði bæði til lengri biðlista og verri þjónustu. Við þetta bætist nú sú stefna borgarinnar að hætta að greiða með nemendum í tónlistarskólum með færri en 150 nemendur haustið 2027. Rökin fyrir því eru að mynda færri og stærri einingar sem eiga að vera rekstrarlega „betri“. Það er hins vegar alkunna að „Excel-útreikningar“ taka sérstöðu aldrei með í reikninginn.

Það þarf ekki mikið ímyndunarafl til þess að átta sig á því að krónískur niðurskurður til tónlistarnáms í Reykjavík leiðir af sér að færri pláss verða í boði auk þess sem skólagjöld hækka. Þetta mun á endanum valda því að tónlistarnám verður einungis raunhæfur kostur fyrir börn úr efnameiri fjölskyldum. Niðurskurður grefur þannig undan framtíð tónlistarnáms og um leið menningarstarfi og það versta er að raunverulegt tjón af þessum niðurskurði mun ekki að öllu leyti birtast fyrr en eftir einn til tvo áratugi. Ef þá á loks að taka á vandanum má gera ráð fyrir að jafnlangan tíma þurfi til þess að rétta að fullu úr kútnum.

Árið 1955 kom bandaríski fiðluleikarinn Isaac Stern til Íslands og lék meðal annars fyrir nemendur og kennara Háskóla Íslands. Hann gaf allan ágóða af tónleikahaldi sínu hér á landi til skólans þar sem hann taldi að unga fólkið hefði „miklu hlutverki að gegna í framþróun tónlistar og allra mennta“ eins og sagði í frétt sem birtist af þessu tilefni. Þorkell Jóhannesson háskólarektor þakkaði fyrir gjöfina og gat þess um leið að „ekkert væri ungu fólki hollara, ekkert göfgaði það meira né laðaði til dýpsta skilnings á andlegum verðmætum, ekkert tengdi fastar fólk af ýmsum og sundurleitum þjóðernum og menningu en tónlistin, er talaði sameiginlegu tungumáli til allra. Hún væri afl sátta, vinsemdar og friðar í sundurtættum heimi vorra daga.“

Þessir menn hugsuðu stórt og ég hvet því Reykjavíkurborg til þess að hugsa stærra en gert hefur verið undanfarin ár þegar kemur að tónlistarnámi.

Höfundur er sagnfræðingur.