HM í fót­bolta: Sameiningaraflið sem sundrar

Heimsmeistaramótið í fótbolta er besta, stærsta og skemmmtilegasta partý í heimi. Fleiri milljarðar manna horfa á mótið. Fleiri en horfa á nokkurn annan viðburð.

Heilu torgin í borgum Evrópu eru undirlögð fyrir risaskjái, Kóreubúar vakna klukkan fjögur á morgnana til að sjá lið sitt spila, börn í Senegal flykkjast að litlu sjónvarpi í hverfinu og stökkva svo út á völl til að herma eftir Sadio Mané, gervihnattardiskum er komið upp í flóttamannabúðum í Miðausturlöndum og NASA sendir sjónvarpsmerki 300 kílómetra út í geim, til Alþjóðageimstöðvarinnar.

Þetta mót er allt. Fótboltinn sameinar heiminn. Eða hvað?

„Hér verða allir velkomnir árið 2026,“ sagði Gianni Infantino, forseti FIFA, við fjölmiðlamenn á síðasta ári um komandi heimsmeistaramót.

Setningin rímar við reglur FIFA sem segja til um að gestgjafar verði að opna landamæri sín fyrir gestum. Eða eins og Infantino orðaði það árið 2017, þegar blaðamenn höfðu áhyggjur af ferðabönnum Bandaríkjamanna:

„Lið sem komast á HM verða að hafa aðgang að ríkinu, annars fer ekkert HM fram. Það er augljóst.“

Hverjum hefði dottið það í hug að þessi setning myndi ekki standast skoðun? Jú, eiginlega öllum. Og líklega einnig Infantino sjálfum, hann bara gat ekki viðurkennt það.

Að vera frá vitlausu landi 

Sómalski dómarinn Omar Artan er nýjasta fórnarlamb harðrar landamæravörslu Bandaríkjastjórnar. Sá er talinn besti dómari Afríku og var á leið að dæma á HM þegar honum var snúið við á landamærunum í vikunni, þrátt fyrir að vera með diplómatavegabréf.

Hvers vegna?

Jú, vegna þess að hann er frá ríki sem þóknast ekki Bandaríkjastjórn.

Þar missti FIFA af sögulegu augnabliki, að maður frá Sómalíu tæki þátt í HM í fyrsta sinn. Og langþráður draumur Artans, sem hann hafði unnið að um árabil og hlakkað til frá því að hann fékk kallið, varð að engu á staðnum.

Stuðningsmönnum frá Fílabeinsströndinni, Senegal, Íran og Haítí er einnig meinuð innganga í landið vegna þess að ríkin eru á svörtum lista Bandaríkjastjórnar.

Tólf þátttökuríki á mótinu til viðbótar eru á rauðum listum. Þegnar þeirra geta, með undanþágum, fengið leyfi til að koma inn í landið, en þurfa þá að reiða fram háar fjárhæðir í tryggingafé – þeir þurfa að leggja til á bilinu fimm til fimmtán þúsund Bandaríkjadali (600 þús - 1,8 millj. kr.) fyrir inngöngu í landið.

Samkvæmt fulltrúa bandaríska utanríkisráðuneytisins eru undanþágur á slíku banni „afar sjaldgæfar“ enda séu vegabréfsáritanir í Bandaríkjunum „forréttindi en ekki réttur fólks“ samkvæmt svari sambandsins við fyrirspurn ESPN í febrúar.

Bandaríkin gengu skrefinu lengra gegn Íran. Örfáum vikum eftir að Gianni Infantino hafði búið til sérstök friðarverðlaun til að þóknast sínum nýja besta vini, Donald Trump Bandaríkjaforseta, réðust Bandaríkin á Íran.

Íranska landsliðið er af þeim sökum statt í Mexíkó, en ekki í Bandaríkjunum líkt og til stóð. Hvað svo gerist þegar liðið á að spila sinn fyrsta leik í Bandaríkjunum á komandi móti er engin leið að segja til um.

Ætli leikmenn lendi í því sama og helsta stjarna landsliðs Íraks og verði yfirheyrðir á flugvellinum í sjö klukkustundir áður en þeir komast leiðar sinnar?

Sameiningarafl fyrir útvalda

Í sífellu er rætt um fótboltann sem sameiningarafl heimsins. Aldrei er það jafn skýrt og þegar stærsti íþróttaviðburður heims fer fram og fólk frá öllum heimshornum kemur saman á sama stað að fagna lífinu og fótboltanum.

Ég upplifði það þegar ég fór á leik Íslands og Argentínu í Moskvu fyrir átta árum síðan.

Til stóð að við faðir minn sem fórum saman í þá ferð myndum túristast töluvert um borgina í leiðinni, fyrst við vorum komnir alla þessa leið. Það varð eiginlega ekkert úr þeim hluta ferðarinnar. Í staðinn vorum við á Fan Zonei að gleðjast með fólki frá Mexíkó, Kólumbíu, Rússlandi, Japan og víðar að og horfa saman á fótboltaleiki.

Það var bara allt of gaman í stærsta partýi heims til að maður færi að eyða tíma í að skoða sögulegar slóðir í Moskvu.

Það verður væntanlega líka staðan víða á komandi móti í Bandaríkjunum, en þó bara fyrir útvalda.

Ákveðnar þjóðir eru út af sakramentinu hjá stjórnvöldum og fólk þaðan fær ekki að mæta.

Sértu frá réttu ríki þarftu hins vegar að hafa nóg milli handanna.

Kostnaður af því að fara á heimsmeistaramót hefur aldrei verið jafn hár. Miðaverð er geigvænlegt þökk sé nýju dýnamísku miðasölukerfi FIFA. Meðal þess sem kerfið ber með sér er að FIFA fær 30 prósent hlut af verði endursölumiða, frá bæði kaupanda og seljanda.

Komið hafa fram ásakanir í erlendum miðlum þess efnis að sambandið hafi falsað eftirspurn og hækkað þannig verðið. Sambandið er einnig sakað um að hafa hent fjölda miða á lágt skrifaða leiki, til að mynda leiks Sádi-Arabíu gegn Grænhöfðaeyjum í Houston, til þriðja aðila í sölu á lægra verði, til að hafa ekki áhrif á algórytma og almenna lækkun á eigin sölusíðu.

Enn fremur hafi einhverjir keypt rándýra miða í ákveðnum flokki, til að mynda flokki eitt, en fengið verri miða í flokki tvö. Ákveðin upplýsingaóreiða er í kringum miðamálin, enda hefur FIFA gert þau gríðarlega flókin og gagnsæi hjá sambandinu sama sem ekkert.

Saksóknarar í New York og New Jersey hafa stefnt FIFA og krafist gagna vegna miðasölu á mótinu. Sambandið hefur neitað að tjá sig.

Sem stendur eru 180 þúsund miðar á leiki í riðlakeppninni enn til sölu.

Hótelgisting og samgöngur eru litlu ódýrari og kvörtuðu hótel í Bandaríkjunum yfir því á dögunum að bókanir væru í algjöru lágmarki miðað við væntingar.

Hátt verð er ein skýring, hræðsla við landamæraeftirlit Bandaríkjanna og ICE-sveitirnar er önnur og sú þriðja að margt fólk hafi einfaldlega engan áhuga á því að fara til Bandaríkja Trump, sama þótt stórkostlegt partý sé í boði.

En það að hafa efni á því að fara dugar ekki endilega heldur.

Í þessari viku hafa borist fregnir af því að rafrænar vegabréfsáritanir, ESTA, fyrir fjölda fólks hafi skyndilega verið dregnar til baka. Þannig er til að mynda komið fyrir einhverjum skoskum stuðningsmönnum sem höfðu lagt á sig mikla vinnu og borið mikinn kostnað af því að skipuleggja ferð vestur um haf til að sjá sitt lið spila í fyrsta sinn í 28 ár á stóra sviðinu.

Það hafa aldrei eins mörg lið tekið þátt og á HM í ár en á sama tíma hafa aldrei eins fáir stuðningsmenn komist að. Það þarf VIP-passa í partýið.

Deilur milli gestgjafa og innanlands

Spyrja má aftur, hver hefði búist við þessu? Jú, allir. Bókstaflega allir.

Sjá mátti í aðdraganda móts að keppnin í ár yrði ekki sama sameiningarafl og áður. Enda hefur Trump háð tollastríð þar sem hin gestgjafalöndin Kanada og Mexíkó eru ekki undanskilin.

Fjárhagslegum bandalögum var slitið og þá hefur Trump viðrað þá hugmynd að innlima Kanada sem 51. ríki Bandaríkjanna og hótað innrás hersins í Mexíkó til að takast á við eiturlyfjagengi í landinu.

Ef ekki er eining milli gestgjafaþjóða, hvaða einingu á að skapa í heiminum?

Það nær þó enn lengra þar sem ekki er einu sinni eining innan Bandaríkjanna. Trump hótaði þannig borgum sem stýrt er af Demókrötum að hann myndi svipta þau gestgjafaréttindum ef kratarnir höguðu sér ekki almennilega á Bandaríkjaþingi. Það er því ekki einu sinni eining í Bandaríkjunum sjálfum heldur.

Svisslendingurinn sem vill eignast heiminn

En þá er ef til vill mikilvægari spurning: Hvers vegna fær þetta að gerast?

Einfalda svarið er: Gianni Infantino.

Sem forseti FIFA ber hann ábyrgð á því sem gengur á í kringum mótið. Forseti sambands sem á í eins nánum tengslum við gestgjafa finnst varla. Það virðist þó einskorðast við Trump vegna mótsins í ár, enda Infantino ekki eytt álíka tíma í Mexíkóborg eða Ottawa líkt og í Hvíta húsinu eða Mar-a-Lago.

Sífellt persónulegri tengsl hans við gestgjafa heimsmeistaramóta hafa vakið athygli. Hann heldur enn góðu sambandi við Katara eftir að þeir leyfðu honum að flytja búferlum til ríkisins á meðan svissnesk lögregluyfirvöld rannsökuðu meinta spillingu hans. Hann flýgur heimshorna á milli í einkaþotu sem Katarar útvega.

Sambandið við Sádi-Arabíu hefur þá skyndilega orðið mjög sterkt eftir að Sádar græjuðu milljarða sjónvarpssamning vegna HM félagsliða í fyrra, samning sem engir aðrir alþjóðlegir útsendingaraðilar höfðu áhuga á.

Það hjálpaði FIFA einnig að Aramco, ríkisolíufélag Sádi-Arabíu, skyldi verða einn helsti styrktaraðili sambandsins. Sádar fengu að launum að halda HM 2034 sem verður fyrsta heimsmeistaramótið í áraraðir sem fer ekki í útboð og kosningu innan FIFA.

Klókindalegri fléttu Infantino til að koma því í gegn er lýst hér.

Þensla og vöxtur

En hvers vegna er þetta?

Einhverjir myndu segja sökum egós Infantino, sem virðist verða sífellt veruleikafirrtari með hverju árinu í embætti. Eins og þegar hann reyndi að fá fulltrúa Palestínu og Ísraels til að takast í hendur á þingi FIFA á dögunum og úr varð líklega eitthvað vandræðalegasta augnablik ársins.

Það kann að einhverju leyti að vera rétt. En í grunninn snýst þetta um peninga.

Í kapítalískum heimi fótboltans, og svo sem heimsins í heild, snýst allt um vöxt. Þenslu. Það þarf alltaf meira, það þarf hagvöxt, það þarf gróða.

Ein leið til þess er að stofna nýtt mót, HM félagsliða, til að reyna að stækka sneið FIFA í fótboltaköku heimsins.

Önnur leið er að fjölga liðum á HM. Fjöldi þátttökuþjóða hefur tæplega fjórfaldast í 96 ára sögu HM og í ár taka 48 lið þátt í fyrsta sinn eða um fjórðungur þjóða heimsins sem tefla fram landsliði í undankeppninni.

Er þar komið að þenslumörkum? Ef hægt er að fjölga enn frekar má bóka að Infantino geri það, ef hann tekur ekki annað skref og hefur HM frekar annað hvert ár en fjórða.

En þenslu fylgir einnig eltingaleikur við peninga. Ef Donald Trump er ekki vinur þinn meðan hann er í valdamesta embætti heims getur það haft slæm áhrif á tækifæri þín til gróða og vaxtar. En listi þeirra sem geta viðhaldið vexti og gróða þegar skrímsli er orðið eins stórt og ríkt og FIFA er ekki langur.

Þessi þensla sést víða í boltanum, enda getur sæmilega burðugt bissnesfólk meðal heimamanna varla átt fótboltalið lengur.

Kaupsýslumaðurinn Jack Walker að gera uppeldisfélag sitt Blackburn Rovers að Englandsmeisturum eins og árið 1995? Það gerist ekki lengur. Það er ekki á færi nema þeirra allra ríkustu í heiminum að reka lið á efsta stigi.

Því er leitað á náðir þeirra sem sækjast eftir því að fegra ímynd sína með öllum tækum ráðum. Olíuríki í Miðausturlöndum sem sækjast einnig eftir fjölbreyttari leiðum en olíu- og gassölu til vaxtar.

Fjölmargt var skrifað um mannréttindabrot og dauða verkamanna í Katar. Úr varð lang dýrasta heimsmeistaramót sögunnar en einnig gríðarmikil umfjöllun um Katar.

Almenningur fordæmdi það sem gekk þar á, enda dóu í það minnsta 6.500 verkamenn við að byggja velli fyrir mótið. Það er svipaður fjöldi og allir íbúar Garðabæjar.

Á meðan sú gagnrýni dundi á Katörum gekk þó allt sinn vanagang. Fyrirtæki frá landinu fengu stóra samninga, allir leiðtogar knattspyrnunnar, þar á meðal forysta KSÍ, kom þar saman og einnig alls kyns athafnafólk. Katörsk fyrirtæki gerðu stóra samninga við hinn vestræna heim og fjölguðu þannig gróðaleiðum fyrir ríki sem treystir að öllu leyti á olíu og gas.

Nákvæmlega það sama og Sádar gera núna.

Show must go on

Ferðafrelsi ekki bara stuðningsmanna, heldur raunverulega þátttakenda á mótinu (eins og sómalska dómarans), eru líklega lægstu mögulegu kröfur sem hægt var að leggja á mótshaldara.

Þeir stóðust ekki það próf. Og FIFA ber ábyrgð.

Og á meðan FIFA makar krókinn og Infantino eignast nýja valdamikla vini borgar fótboltaáhugafólk brúsann; miðar á leiki, ferðalög, sjónvarpsáskriftir eða afnotagjöld.

Svo lengi sem FIFA græðir nógu mikið og sendir nógu mikið af því fé til aðildarsambanda breytist ekkert. Enda heyrist ekki múkk frá einu einasta sambandi um forsetann, þar með talið frá KSÍ. Að undanskildri Lise Klaveness, formanni knattspyrnusambands Noregs.

En rétt eins og með Katar, þá mun líklega allt þetta gleymast strax og mótið hefst.

Fótboltinn fær í það minnsta sviðið í þennan mánuð og þó HM verði að líkindum ekki sama sameiningarafl á staðnum og verið hefur undanfarin mót, munu börnin í Senegal fylgjast með, þau í Kóreu fara snemma á fætur og stór partý verða haldin um allan heim.