Í janúar ár hvert birtir World Economic Forum skýrslu um áhættu í heiminum. Hver skýrsla fær athygli enda byggð á mati stjórnenda og sérfræðinga víðs vegar að úr heiminum. Hún er rýnigagn ríkisstjórna, stjórna fyrirtækja og fjárfesta sem eins konar leiðarvísir um það sem vænta má.
Eða hvað?
Á mig hafa leitað efasemdir um notagildið. Þegar litið er til baka virðist sem við eigum enn erfitt með að greina milli þess sem er að gerast núna og þess sem skiptir mestu máli til lengri tíma.
Skammtímaáhættuþættirnir eins og lauf í vindi
Listarnir um áhættu næstu tveggja ára virðast segja meira um samtímann en framtíðina. Sé litið til baka virðist ljóst að það sem ratar efst á listana yfir yfirvofandi áhættu er það sem var í fréttunum í gær og fyrradag frekar en það sem verður í fréttunum eftir tvö ár.
Covid mótaði skammtímalistann 2021 en Covid-smit náðu hámarki snemma árs 2022. Smitsjúkdómar héngu áfram á listanum árið 2022 en hurfu síðan hratt úr umræðunni.
Núna eru Trump-áhrifin yfir og allt um kring. Ætla má að þar sé komin ástæða þess að geópólitík er mætt á toppinn eftir að hafa aðeins tvisvar náð á topplistann fimm árin þar á undan.
Áhugavert er líka að sjá að tvö atriði sem voru á toppi listans fyrir nokkrum árum, framfærslukreppa (2023) og smitsjúkdómar, áðurnefnd Covid-áhrif (2021), hafa ekki sést þar síðan.
Umhverfismálin umvefja langtímalistann
Sé litið til langtímaáhættu er stöðugleikinn til nokkurra ára meiri. Umhverfismálin hafa setið í efstu þremur efstu sætunum stöðugt síðustu árin.
Þegar síðustu ár eru dregin saman sést að umhverfisáhætta er ekki eitt áhættuatriði af mörgum heldur undirliggjandi þema í framtíðaráhyggjum heimsins.
Langtímaáhættulistinn virðist því ná ágætlega undir hægfara breytingar sem fá kannski ekki mikla umræðu á hverjum tíma en eru áhyggjuefni að staðaldri engu að síður. Við sjáum að áskoranir og kreppa hversdagsins ryðja reglulega langtímaáhættu út af borðinu við mat til skemmri tíma jafnvel þó að undirliggjandi þróun hafi ekkert breyst.
Margir áhættuþættir ofarlega á lista yfir langtímaáhættu árin 2021–2023 hurfu af listunum á fáum mánuðum. Það er gagnleg áminning fyrir stjórnendur sem móta langtímastefnu út frá ástandi samtímans.
Athyglisvert er að sjá að upplýsingaóreiðan og gervigreindaráhyggjur hafa skotist í toppbaráttuna. Það verður fróðlegt að sjá hvort þessir þættir geti skákað umhverfismálunum innan tíðar.
Ekkert breytist við langtímaáhættuna þótt hversdagurinn klikki
Vandinn er ekki skortur á viðvörunum um langtímaáhættuþætti. Við höfum líklega aldrei haft meiri aðgang að gögnum, greiningum og áhættumötum en nú. Vandinn er að við eigum erfitt með að halda fókus á hægfara en örugga þróun áhættuþátta þegar ný og sýnileg áskorun hversdagsins tekur stöðugt yfir umræðuna.
Þess vegna lækkar umhverfisáhætta á skammtímalistum um leið og geópólitík hitnar, Covid mætir eða verðbólgan þýtur upp þótt ekkert bendi til þess að langtímaáhættuþættir eins og loftslagsþróunin eða vistkerfið hafi breyst til hins betra.
Viðbragðshamur valdhafa
Kosningar, fjölmiðlar og samfélagsmiðlar umbuna hröðu viðbragði gagnvart því sem er efst á baugi hverju sinni. Nánast ómögulegt er að byggja upp stuðning við aðgerðir sem skila árangri eftir tíu eða tuttugu ár nema ekkert annað sé við að etja. Það er engin tilviljun að umhverfismálin fengu mesta athygli þegar best gekk í efnahagslífinu. Um leið og bjátaði á þá hurfu umhverfisáhyggjur úr toppsætunum yfir skammtímaáhyggjurnar.
Kreppa dagsins tekur reglulega yfir allt súrefnið í kerfinu. Þá situr minna eftir fyrir innviði, loftslagsaðlögun, menntun, orkuuppbyggingu eða aðra hægfara uppbyggingarþætti sem ráða þó mestu um stöðu samfélaga til lengri tíma.
Kannski er það því stærsta áskorun samtímans ekki að afla meiri upplýsinga heldur að halda athygli á því sem skiptir máli áður en það þrengir að þér.
Sama gildir um fyrirtæki. Við erum oftast að horfa á afkomu næsta ársfjórðungs og í mesta lagi næsta árs. Fyrirtæki eru gerð til að bregðast hratt við því sem mælist í dag en hægar við breytingum sem eru fyrirsjáanlegar en þó fyrst og fremst líklegar til áhrifa í óskilgreindri framtíð.
Þess vegna fara fyrirtæki oft of seint af stað í umbreytingar. Þá er tækniskuldin orðin rekstrarvandi, hæfileikafólkið farið annað og samkeppnisstaðan farin að veikjast. Viðvörunarmerkin voru líklega sýnileg löngu áður.
Gervigreindin gæti orðið næsta dæmið. Á meðan flestir sjá tæknifrétt eru aðrir þegar farnir að breyta rekstri, störfum og ákvarðanatöku. Þá getur samkeppnisstaðan breyst löngu áður en flestir taka eftir því.
Þá verður í besta falli dýrt að elta. Mögulega of seint.
Kannski er það því stærsta áskorun samtímans ekki að afla meiri upplýsinga heldur að halda athygli á því sem skiptir máli áður en það þrengir að þér.
Viðvörunarbjöllur eru farnar að klingja löngu áður en vandamálin skella á. Þær hljóma í skýrslum og gögnum sem fá litla athygli meðan eitthvað annað tekur yfir fyrirsagnir hversdagsins.
Framtíðin breytist nefnilega sjaldnast jafn hratt og fyrirsagnirnar.
Höfundur er meðeigandi hjá Deloitte.
