Helförin var bara fugla­drit

Er nýkominn úr námsferð félagsgreinakennara úr framhaldsskólanum til Berlínar. Ég kenndi lengi í MR og hef farið margar námsferðir erlendis af þessu tagi á vegum félagsins gegnum árin og haft bæði gagn og gaman af. Berlín var sannarlega engin undantekning, vöxtur öfgahópa í Þýskalandi, viðfangsefni okkar að þessu sinni.

Raddir þýskra menntaskólanemenda

Við heimsóttum menntaskóla þar sem nemendur á lokaári kynntu verkefni sín. Afar opnir með örugga framkomu en höfðu áhyggjur af uppgangi öfgahægrisins sem er í mikilli sókn í Þýskalandi. Tæplega 30% þjóðarinnar styðja AFD (Alternative Für Deutchland) skv. skoðanakönnunum og stefna í meirihluta í Saxlandi í kosningum í haust. Hafa mikið fylgi í gamla Austur-Þýskalandi og meðal ungra karla – sem nemendurnir töldu sig geta þekkt á götu úti oft stuttklipptir og herralegir í fasi.

Nemendurnir í menntaskólanum voru aftur á móti alþjóðasinnaðir og töldu Evrópusambandið og þau gildi sem liggja að baki lykilforsendu þess að friður og hagsæld haldist í Evrópu. Sundruð muni Evrópa óhjákvæmilega falla á viðsjárverðum tímum. Þau töldu sig skynja kulið sem berist frá öfgahægrinu og óttuðust uppgang þess. Nokkrir nemendanna sögðust hafa tekið þátt í mótmælum til stuðnings Palestínu og horft upp á ofbeldið sem lögreglan beiti þátttakendur. Sektarkenndin yfir helförinni plagar enn þjóðina og þýsk yfirvöld telja sig ekki geta annað en samþykkt framferði stjórnvalda í Ísrael hvað sem á dynur. Allt andóf sem túlka má sem andstöðu við Ísrael er því illa séð af stjórnvöldum, uppnefnt gyðingahatur eins og kunnugt er.

Íslenska sendiráðið í Berlín

Við heimsóttum sendiráðið íslenska í Berlín sem er vel í sveit sett í glæsilegri byggingu með hinum Norðurlöndunum. Við kynntumst því gróskumikla starfi sem sendiráðið stendur fyrir frá sendiherra okkar í Þýskalandi Auðunni Atlasyni, hlýddum á erindi Jóhönnu Ýr Bjarnadóttur fræðikonu frá Humboldt stofnuninni í Berlín um AFD og Arthúrs Björgvins Bollasonar rithöfundar og fjölmiðlamanns um óvenju sterk tengsl Þýskalands og Íslands.

Öfgahægrið í hnotskurn – mín túlkun

Hugmyndafræði AFD gengur út á að efla þjóðerniskennd og endurvekja þýska reisn og glæsta sögu. Utanaðkomandi öfl hafi of lengi fengið að grafa undan þessari arfleifð, einkum útlendingar og aðrir minnihlutahópar. Skiptingin í við og þeir áberandi. Við verðum að verjast þessum utanaðkomandi öflum sem elítan hefur gefið frítt spil í þýsku samfélagi. Innflytjendur fengið að streyma stjórnlaust inn í landið með leyfi elítunnar og afbrot og upplausn vaxið í kjölfarið. Þessa flóðbylgju verði strax að stöðva og í framhaldi draga úr umfangi þeirra í samfélaginu. Þýskaland þarf að verða hreint land á ný.

Íbúar austurhluta Þýskalands upplifa sig hlunnfarna af elítunni í vestri eins og öfgahægrið kallar yfirvöldin. Fagstjóri félagsvísinda í menntaskólanum sem við heimsóttum uppalinn í A-Þýskalandi sagði þegar löndin sameinuðust hafi hann nýlokið löngu háskólanámi tæplega þrítugur. Sótti um starf í vestrinu en var uppálagt að byrja næstum upp á nýtt, nám hans eystra í raun einskis virði. Öfgahægrið talar einmitt til hópa af þessu tagi sem telja sig útundan, ýtt til hliðar, sitji eftir niðurlægðir og sviknir af elítunni.

Alls konar hópar fái of mikið rými í Þýskalandi hvort sem það eru innflytjendur, hinsegin fólk, trans, múslimar eða aðrir minnihlutahópar. Samkennd og samlíðan með öðrum en þeim sjálfum er bara fyrir góða fólkið og kemur lýðræði og mannréttindum ekkert við. Hefðbundnu gildin þarf að endurvekja, Þýskaland er ein þjóð, kynin aðeins tvö, femínismi er bein ógn við góð og gegn gildi.

Endurskrifa þarf söguna, helförin fær of mikið rými í sögukennslunni, er í raun bara eins og hvert annað fugladrit í sögu þjóðarinnar sem sé óvenju glæsileg og beri að hampa. Skylduheimsóknir skólabarna í útrýmingarbúðir nasista þarf því að afleggja, listaverk sem minna á helförina eru of mörg í Þýskalandi og stemma þarf stigu við fjölda þeirra. Helförin, þar sem fyrst og fremst Gyðingar, eða alls sex milljónir, voru drepnir, einungis stutt frávik í langri og farsælli sögu germönsku þjóðarinnar.

Ísland og lærdómur sögunnar

Stundum er sagt að erlend áhrif berist aðeins síðar til Íslands. Aftur á móti er óhætt að velta því fyrir sér hvort ekki megi heyra eitthvert bergmál í íslensku pólitíkinni sem rekja megi til þeirrar hugmyndafræði sem kennd er við AFD.

Er mannkynssagan að endurtaka sig? Er lærdómur sögunnar kannski sá einn að við lærum aldrei neitt af sögunni og séum dæmd til að endurtaka ófarir fortíðarinnar? Vonandi ekki.

Höfundur er prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands.