Sjálf­bærni sem drif­kraftur verðmæta­sköpunar

Sjálfbærni er lykillinn að sterkari framtíð

Umræða um sjálfbærni á það til að rata á ákveðnar villigötur. Fyrir marga hefur hugtakið orðið samheiti yfir auknar reglugerðir og nýjar kvaðir sem virðast fyrst og fremst fela í sér kostnað og flækjustig án þess að fólk sjái augljósan ávinning fyrir sig sjálft eða sinn rekstur. Sú gagnrýni er ekki alltaf úr lausu lofti gripin enda geta illa útfærðar reglur skapað óþarfa flækjustig. En þegar umræðan snýst meira um kvaðir og reglugerðir en þann langtímaávinning sem sjálfbærari samfélög geta skapað verður ekki skrýtið að andstaða myndist. Þá fer fókusinn frá því sem skiptir raunverulega máli og sjálfbærni verður í hugum fólks eitthvað sem er þröngvað upp á samfélagið í stað þess að vera skynsamleg nálgun á hvernig við byggjum upp sterkara hagkerfi, aukið öryggi og betri framtíð.

Minni sóun, meiri verðmæti

Sjálfbærni snýst um að mæta þörfum samtímans án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að mæta sínum þörfum. Eðli málsins samkvæmt eykst verðmætasköpun til lengri tíma ef okkur tekst að skapa sömu eða meiri verðmæti með minni aðföngum, minni sóun og án þess að ganga hraðar á auðlindir en þær endurnýjast. Þetta er einföld hagfræði og skynsemi sem styrkir bæði hagvöxt og samkeppnishæfni til framtíðar.

Fyrirtæki sem nýta hráefni betur bæta framlegð. Fyrirtæki sem draga úr orkunotkun lækka kostnað. Fyrirtæki sem minnka sóun verða samkeppnishæfari. Þetta snýst því ekki bara um umhverfið heldur einnig um fjárhagslega og rekstrarlega hagsmuni fyrirtækja. Sjálfbærni þarf því ekki að vera andstæða hagvaxtar heldur getur, þegar vel tekst til, orðið ein af forsendum sterkara hagkerfis til lengri tíma.

Sama hugsun á einnig við víðar í samfélaginu. Kerfi sem nýta auðlindir betur, draga úr óþarfa sóun og stuðla að meiri skilvirkni verða yfirleitt bæði hagkvæmari og stöðugri til lengri tíma. Þegar betur tekst að nýta þau verðmæti sem þegar eru til staðar skapast meiri ávinningur fyrir samfélagið í heild með minni tilkostnaði og minni viðkvæmni gagnvart sveiflum og skorti.

Sjálfbærni styrkir öryggi þjóðarinnar

Sjálfbærni er líka öryggismál og kannski hefur það aldrei verið jafn augljóst og nú. Sveiflur í verði á olíu og gasi síðustu vikur vegna átakanna í Miðausturlöndum minna okkur á hversu viðkvæm hagkerfi geta verið þegar þau reiða sig á innflutta orkugjafa og óstöðuga alþjóðamarkaði. Hér á Íslandi er staðan allt önnur en í flestum öðrum löndum. Við höfum byggt upp innlenda og sjálfbæra raforkuframleiðslu og húshitun sem gerir það að verkum að við erum að mjög miklu leyti varin fyrir þessum ytri áhrifum.

Það er því ekki aðeins jákvætt fyrir loftslag og umhverfi að nýta þær gífurlegu endurnýjanlegu auðlindir sem við höfum hér á landi á hagkvæman hátt, heldur styrkir það einnig efnahagslegt öryggi og samfélagslegt áfallaþol. Við búum við meiri stöðugleika og minni áhættu vegna þess að við höfum byggt upp kerfi sem gerir okkur sjálfum næg að stórum hluta. Þetta er einn sterkasti mælikvarðinn á raunverulega sjálfbærni. Hún snýst nefnilega ekki bara um loftslag eða kolefnisspor heldur líka um getu samfélaga til að standa sterk þegar heimurinn verður óstöðugri.

Það sama á við um matvælaframleiðslu, innviði og aðfangakeðjur. Samfélög sem geta framleitt stærri hluta eigin nauðsynjavara og eru minna háð viðkvæmum alþjóðlegum birgðakeðjum standa sterkari þegar áföll dynja yfir. Fyrirtæki sem stytta flutningsleiðir og dreifa áhættu í aðföngum sínum verða sömuleiðis betur í stakk búin til að takast á við sveiflur og óvissu.

Sjálfbærnimál eiga skilið betri umræðu

Það sem umræðan þarf því að endurspegla betur er að sjálfbærni þarf ekki að fela í sér minni lífsgæði eða hamla verðmætasköpun. Þvert á móti getur hóflegri neysla, minni sóun og betri nýting auðlinda styrkt grunn samfélagsins og hagkerfisins til lengri tíma. Of oft hefur umræðan verið sett fram eins og sjálfbærni sé fyrst og fremst fórnarkostnaður sem samfélagið þurfi að bera fyrir framtíðina. Sú nálgun nær ekki utan um heildarmyndina. Í sinni praktískustu mynd leiðir sjálfbærni yfirleitt til meiri hagkvæmni, meiri stöðugleika, betri samkeppnishæfni og meira sjálfstæðis. Hún dregur úr áhættu og gerir bæði fyrirtæki og samfélög betur í stakk búin til að takast á við áföll og breytingar í heiminum í kringum okkur.

Það er góð og gild ástæða fyrir því að stjórnvöld hér á landi og í löndunum í kringum okkur leggja sífellt meiri áherslu á sjálfbærni til lengri tíma. Reglugerðir, auknar kröfur og metnaðarfull markmið eru ekki sett fram af handahófi heldur vegna þess að samfélög sem byggja upp sjálfbærari innviði og hagkerfi verða sterkari til framtíðar. Til lengri tíma mun það skapa forskot gagnvart þeim samfélögum sem ganga hraðar á takmarkaðar auðlindir sínar, búa við meiri óstöðugleika og eru háðari utanaðkomandi áhrifum.

Við þurfum því faglegri og þroskaðri umræðu um sjálfbærnimál. Umræðu sem snýst minna um andstöðu við auknar kvaðir og reglugerðir og meira um langtímaávinning þess að vera sjálfbær. Samfélög sem geta skapað meiri verðmæti með minni sóun, betri nýtingu auðlinda og minni viðkvæmni gagnvart ytri áföllum munu standa sterkust til framtíðar.

Höfundar eru fulltrúar Ungmennaráðs Festu - miðstöðvar um sjálfbærni. Jón Gunnarsson, Sara Júlía Baldvinsdóttir, Helga Margrét Óskarsdóttir, Júlía Huang, Jóhanna Sól Erlendsdóttir, Ólöf Helga Þórmundsdóttir, Alda Marín Jóhannsdóttir, Jóna Rut Vignir, Pétur Melax og Rakel Sara Magnúsdóttir.