Það sem kyn­slóðir byggðu – og okkar á­byrgð að varð­veita

Ég vona að enginn lesi þessa grein sem árás á fólk.

Hún er það ekki.

Hún er skrifuð af ást til Íslands.

Af þakklæti fyrir samfélagið sem fyrri kynslóðir byggðu upp. Samfélag sem byggir á trausti, samhjálp og þeirri hugmynd að allir séu jafnir fyrir lögum. Samfélag þar sem konur eiga að njóta sömu réttinda og karlar, þar sem samkynhneigðir og annað hinsegin fólk á að geta lifað lífi sínu opinskátt, og þar sem fólk hefur frelsi til að iðka sína trú — eða hafna trú alfarið.

Ekkert af þessu varð til af sjálfu sér.

Þetta er afrakstur áratuga, jafnvel alda, af vinnu, fórnum, pólitískri baráttu og sameiginlegri ábyrgð. Við erfðum þetta samfélag. Spurningin er hvort við skilum því jafn sterku áfram.

Við deilum oft hart um stjórnmál á Íslandi. Við deilum um skatta, heilbrigðiskerfið, menntamál, innflytjendamál og hvernig best sé að reka samfélagið. En undir öllum þessum ágreiningi held ég að flest okkar vilji í raun það sama: öruggt land, réttlátt samfélag, öflugt velferðarkerfi, jafnrétti kynjanna, frelsi hinsegin fólks og traust milli borgaranna.

Ágreiningurinn snýst oft ekki um markmiðin sjálf, heldur hvaða leiðir við teljum bestar til að ná þeim og verja þau.

Íslendingar eru duglegir að gagnrýna eigið samfélag. Ég geri það líka. En eftir að hafa ferðast víða um heim hef ég líka áttað mig á því hversu dýrmætt Ísland er í raun.

Við búum við mikið traust. Við búum við öflugt velferðarkerfi. Við göngum almennt út frá því að fólk virði lögin, borgi sitt, standi við sitt og nýti sér ekki kerfið á kostnað annarra.

Slík samfélög eru sjaldgæf.

Og slík samfélög eru viðkvæmari en við viljum stundum viðurkenna.

Þess vegna tel ég að umræðan um innflytjendamál eigi fyrst og fremst ekki að snúast um húðlit eða þjóðerni.

Hún á að snúast um gildi.

Ég þekki marga innflytjendur sem hafa komið hingað, unnið, greitt skatta, virt lögin, lært íslensku eða reynt sitt besta til þess, og orðið mikilvægur hluti af íslensku samfélagi. Fólk frá Póllandi og öðrum Evrópulöndum er augljóst dæmi, en þetta á líka við um fólk frá mörgum öðrum heimshlutum.

Það fólk er ekki vandamálið.

Það fólk hefur auðgað Ísland.

En við verðum líka að geta sagt annað upphátt: ekki allir sem koma hingað deila sjálfkrafa þeim gildum sem íslenskt samfélag hefur byggt upp. Og það á ekki bara við um útlendinga. Það geta líka verið Íslendingar sem hafna jafnrétti, réttarríki eða mannréttindum annarra.

Munurinn er sá að þegar fólk velur að flytja til lands þarf samfélagið að hafa fullan rétt til að setja skýr skilyrði.

Ef þú velur að búa á Íslandi áttu að geta átt von á virðingu.

En íslenskt samfélag á líka að geta átt von á því að þú virðir Ísland.

Að þú virðir íslensk lög.

Að þú virðir jafnrétti kynjanna.

Að þú virðir rétt samkynhneigðra og annars hinsegin fólks til að lifa lífi sínu í friði.

Að þú samþykkir að íslensk stjórnarskrá og íslensk lög gangi alltaf framar trúarlegum eða menningarlegum reglum.

Þetta er ekki árás á trúfrelsi.

Þvert á móti.

Trúfrelsi er ein af grunnstoðum frjáls samfélags. Fólk á að mega iðka sína trú, tala um hana, kenna börnum sínum hana og lifa samkvæmt sannfæringu sinni — svo lengi sem það brýtur ekki gegn lögum landsins eða réttindum annarra.

En trúfrelsi getur aldrei þýtt að trúarreglur standi ofar lögum lýðræðisríkis.

Það getur aldrei þýtt að konur hafi minni rétt en karlar.

Það getur aldrei þýtt að samkynhneigðir eigi að sætta sig við skert réttindi, ógnir eða útskúfun.

Það getur aldrei þýtt að fólk geti neitað að sinna almennum borgaralegum skyldum vegna trúar.

Þessi regla á að gilda um öll trúarbrögð, allar hugmyndastefnur og alla menningarheima.

Þetta er líka í anda íslenskra laga. Stjórnarskráin verndar trúfrelsi, en hún setur því einnig mörk þegar það sem kennt er eða framið gengur gegn góðu siðferði eða allsherjarreglu. Sama stjórnarskrá kveður á um jafnræði fyrir lögum og jafnan rétt kvenna og karla. Íslensk lög um jafna meðferð vernda líka fólk gegn mismunun á grundvelli meðal annars trúar, kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna og kyntjáningar.

Þess vegna er spurningin ekki hvort fólk megi hafa ólíkar skoðanir.

Auðvitað má það.

Spurningin er hvar mörkin liggja milli einkaskoðana og hegðunar sem grefur undan réttindum annarra.

Ríkið á ekki að eltast við hugsanir fólks. Engin lög eiga að neyða fólk til að elska ákveðin gildi í hjarta sínu. En samfélagið má gera kröfu um hegðun.

Þú þarft ekki að vera sammála öllu í íslenskri menningu til að búa hér.

En þú þarft að virða lögin.

Þú þarft að sætta þig við að konur eru fullgildir einstaklingar með sömu réttindi og karlar.

Þú þarft að sætta þig við að samkynhneigðir og annað hinsegin fólk nýtur sömu verndar og aðrir.

Þú þarft að sætta þig við að trú þín, menning eða hefðir veita þér ekki undanþágu frá reglum samfélagsins.

Þetta ætti ekki að vera hægri-vinstri mál.

Þetta ætti að vera mál allra sem vilja verja frjálst samfélag.

Mér finnst sérstaklega mikilvægt að við heyrum skýra rödd þeirra sem hafa barist fyrir réttindum kvenna og hinsegin fólks. Ef þessi réttindi skipta okkur máli, þá hljótum við líka að þurfa að ræða hvernig við verndum þau þegar samfélagið verður fjölbreyttara í gildum, trúarskoðunum og menningarlegum bakgrunni.

Það er ekki nóg að verja þessi réttindi aðeins þegar andstæðingurinn lítur út eins og við, talar sama tungumál og kemur úr sömu menningu.

Við verðum að verja þau alltaf.

Annars eru þau ekki raunveruleg prinsipp, heldur bara slagorð.

Það má heldur ekki vera bannorð að viðurkenna að Ísland er að breytast. Í nýlegri skýrslu ríkislögreglustjóra kemur fram að Ísland sé ekki undanskilið þróun skipulagðrar brotastarfsemi. Skipulögðum brotahópum hefur fjölgað, þeir hafa fest sig í sessi og síðustu ár má greina stigmögnun í starfsemi þeirra, meðal annars alvarlegri brot og grófara, sýnilegra ofbeldi.

Mansal er líka ekki lengur aðeins fjarlægt hugtak úr erlendum fréttum. Samkvæmt sömu skýrslu er Ísland nú skilgreint sem áfangastaður mansals og skráningum lögreglu tengdum mansalsmálum hefur fjölgað síðustu ár.

Þetta þýðir ekki að innflytjendur beri ábyrgð á öllum þessum vandamálum.

Það væri ósanngjarnt og rangt.

En það þýðir heldur ekki að við eigum að loka augunum fyrir þróuninni. Ísland er ekki lengur einangrað á sama hátt og áður. Fólk, peningar, fíkniefni, hugmyndir og glæpanet ferðast hraðar yfir landamæri en nokkru sinni fyrr.

Ef önnur Evrópuríki hafa glímt við erfið vandamál vegna misheppnaðrar samþættingar, aukinnar glæpastarfsemi eða veikrar framfylgni laga, þá ættum við ekki að segja: „þetta gerist ekki hér.“

Við ættum að spyrja: hvað getum við lært áður en það verður of seint?

Við sáum í COVID hversu auðvelt var að halda að heimurinn fyrir utan Ísland væri langt í burtu. Svo var hann allt í einu kominn hingað. Það sem virðist fjarlægt getur orðið íslenskur veruleiki hraðar en við höldum.

Þess vegna tel ég að Ísland þurfi að undirbúa sig betur.

Við þurfum lögreglu sem hefur burði til að takast á við nýjan veruleika.

Við þurfum réttarkerfi sem ræður við skipulagða brotastarfsemi.

Við þurfum landamæraeftirlit sem er í takt við heiminn eins og hann er, ekki eins og við vildum að hann væri.

Við þurfum skýrar reglur um búsetu, ríkisborgararétt, tungumál, atvinnuþátttöku og virðingu fyrir lögum landsins.

Og við þurfum hugrekki til að framfylgja reglunum.

Ekki af grimmd.

Ekki af hatri.

Heldur vegna þess að reglur sem eru ekki framfylgt eru ekki reglur. Þær eru óskhyggja.

Aðlögun er heldur ekki eitthvað sem ríkið getur gert fyrir fólk endalaust. Ríkið getur aðstoðað. Samfélagið getur boðið tækifæri. En einstaklingurinn ber líka ábyrgð.

Ef fólk vill búa hér þarf það ekki aðeins að spyrja hvað Ísland geti gert fyrir það.

Það þarf líka að spyrja hvað það skuldi samfélaginu sem tekur við því.

Velferðarkerfi byggir ekki aðeins á góðmennsku. Það byggir á gagnkvæmni. Það byggir á því að flestir leggi sitt af mörkum, virði kerfið og nýti það ekki sem sjálfsagða auðlind án skyldna.

Það er mannlegt að vilja betra líf.

Hver myndi ekki vilja flytja til lands þar sem öryggi er meira, laun eru hærri, heilbrigðiskerfi sterkara og félagsleg aðstoð betri?

Einmitt þess vegna þurfum við skýra stefnu.

Ekki vegna þess að fólk sé vont fyrir að vilja betra líf, heldur vegna þess að ekkert kerfi lifir af ef það byggir aðeins á réttindum án skyldna.

Við viljum hafa opið samfélag.

Ég vil að fólk geti komið hingað, unnið, skapað sér framtíð og orðið hluti af Íslandi.

En opið samfélag þarf líka mörk.

Það þarf að vita hvað það stendur fyrir.

Það þarf að geta sagt já við fólk sem vill taka þátt — og nei við hegðun, hugmyndum og brotum sem grafa undan því sem samfélagið byggir á.

Kannski eru stærstu spurningarnar þessar:

Hvaða samfélagi viljum við skila til barna okkar og barnabarna?

Hvaða reglur hefðum við viljað að önnur Evrópuríki hefðu sett fyrir tuttugu árum?

Hvaða skilyrði ætti Ísland að setja núna, á meðan við höfum enn tíma til að móta okkar eigin leið?

Hvernig tryggjum við að fólk sem kemur hingað verði hluti af samfélaginu, en ekki aðeins notandi kerfisins?

Hvernig verndum við réttindi kvenna og hinsegin fólks þegar þau mæta hugmyndum sem hafna þeim?

Og hvernig varðveitum við traustssamfélag í heimi þar sem traust er sífellt sjaldgæfara?

Ég þykist ekki hafa öll svörin.

En ég held að stærstu mistökin væru að hætta að spyrja spurninganna.

Samfélög eins og Ísland verða ekki til af tilviljun.

Þau eru byggð af fólki sem tekur þau alvarlega.

Og þau endast aðeins ef næsta kynslóð ákveður að gera slíkt hið sama.

Höfundur er fatlaður rekstrarverkfræðingur.