Hval­veiðar: Bláa pillan eða sú rauða?

Umræðan um hvalveiðar snýst í raun ekki aðeins um hvali. Hún snýst um tvær ólíkar heimsmyndir. Önnur lítur á náttúruna sem auðlind sem okkur ber að nýta. Hin lítur á manninn sem hluta af vistkerfi sem hefur eigið gildi.

Ein frægasta sena kvikmyndasögunnar er í The Matrix (1999) þegar aðalpersónan Neo hittir loks Morpheus. Neo hefur lengi fundið að eitthvað sé ekki eins og það á að vera. Morpheus segir við hann:

„Þú finnur það. Þú hefur fundið það allt þitt líf. Það er eitthvað að heiminum. Þú veist ekki hvað það er, en það er þarna...“

Síðan býður hann Neo að velja á milli tveggja pilla.

Velji Neo bláu pilluna heldur hann áfram að lifa í heimi sem hann þekkir og telur réttan. Velji hann rauðu pilluna sér hann veruleikann frá nýju sjónarhorni.

Þessi sena úr The Matrix hefur orðið táknmynd þess að endurmeta eigin forsendur. Ekki endilega vegna þess að annar kosturinn feli í sér hinn endanlega sannleik, heldur vegna þess að stundum breytist sýn okkar á heiminn þegar við horfum á hann frá öðru sjónarhorni. Þetta á vel við í umræðunni um hvalveiðar.

Bláa pillan: Náttúran er auðlind sem okkur ber að nýta

Í umræðu undanfarinna daga má heyra að margir hafa sterkar skoðanir á því að Íslendingar eigi að veiða hval. Í hafinu í kringum landið séu hvalir og samkvæmt ráðgjöf vísindamanna þoli stofninn að veiddar séu 150 langreyðar. Íslenska þjóðin hafi í aldaraðir lifað af auðlindum hafsins. Fiskurinn hafi skapað þjóðinni lífsviðurværi og velferð og því sé eðlilegt að margir líti einnig á hvali sem auðlind.

Sumir telja jafnframt að maðurinn beri ábyrgð á að halda jafnvægi í náttúrunni og að stjórna þurfi stærð dýrastofna. Út frá þeirri hugsun eru hvalveiðar eðlilegur hluti af nýtingu náttúrunnar og viðhaldi jafnvægis í náttúrinni. Stofninn þolir veiðar, hægt er að skapa verðmæti og af hverju ætti hvalurinn að vera í annarri stöðu en til dæmis þorskurinn?

Rauða pillan: Við erum hluti af vistkerfinu

Þessi sýn er stærri en spurningin um veiðar á hval. Hún snýst um það hvernig við skiljum samband manns og náttúru, hvað telst siðlegt og hvort við séum komin að þolmörkum í umgengni okkar við vistkerfi jarðarinnar. Við þurfum því að staldra við og íhuga hvað við erum að gera og hvað þarf að gera.

Þessi sýn hefur styrkst með aukinni vísindalegri þekkingu, meðal annars á ástandi vistkerfa, verndun frumskóga, líffræðilegri fjölbreytni, friðun hafsins og loftslagsmálum. En einnig í umræðum um aflífunaraðferðir og meðferð dýra, til dæmis í fiskeldi, svínabúum, minkabúum, hvalveiðum og tilraunum með dýr.

Náttúran er ekki aðeins birgðageymsla fyrir manninn. Hún er flókið vistkerfi þar sem eitt hefur áhrif á annað. Verðmæti hennar felst ekki aðeins í því hvað við getum tekið úr henni, heldur einnig í því hvernig hún viðheldur lífi á jörðinni. Maðurinn er hvorki utan náttúrunnar né yfir hana hafinn. Hann er hluti af henni.

Hvalir eru ekki bara kjöt sem hægt er að selja heldur hluti af flóknu lífkerfi sem hefur þróast í milljónir ára. Á síðustu áratugum hefur vistfræðileg þekking okkar aukist verulega. Við vitum nú að stórhvalir eru ekki aðeins neytendur í fæðukeðjunni heldur lykiltegundir sem hafa áhrif á næringarefnahringrás, frumframleiðslu svifþörunga, kolefnisbindingu og líffræðilega fjölbreytni hafsins. Því snýst spurningin ekki lengur aðeins um hvort stofninn þoli veiðar heldur einnig um hvaða hlutverki hvalir gegna í vistkerfi sem við erum enn að læra að skilja.

Hvora pilluna velur þú?

Það er eðlilegt að skoðanir séu ólíkar á hvalveiðum. En það myndi dýpka umræðuna ef við viðurkennum að hún snýst ekki aðeins um rétt okkar til að veiða, kjöt, kvóta eða útflutningstekjur. Framtíð okkar ræðst af því hvernig við umgöngumst það vistkerfi sem við sjálf erum hluti af. Þegar veiðarnar eru hvorki nauðsynlegar fyrir afkomu þjóðarinnar né fæðuöryggi, og þegar veiðiaðferðin er umdeild, verður sífellt erfiðara að réttlæta þær.

Kannski er umræðan um hvalveiðar ekki hvort við getum haldið áfram að veiða hvali heldur hvort við eigum að gera það. Við þurfum að taka afstöðu um hvernig samband manns og náttúru á að vera í framtíðinni. Bara það eitt að átta okkur á eigin stað í náttúrunni er stórt verkefni.

Höfundur er meðlimur í loftslagshópnum París 1,5.