Sterkari skólar fyrir öll börn

Íslenskt skólastarf hefur á undanförnum árum tekið miklum breytingum. Kröfur samfélagsins til grunnskólans hafa aukist jafnt og þétt og hlutverk hans orðið fjölbreyttara en nokkru sinni fyrr. Skólinn á ekki lengur aðeins að miðla þekkingu heldur einnig að efla lýðræðisvitund, félagsfærni, skapandi hugsun, gagnrýna hugsun, stafræna hæfni, sjálfbærni, vellíðan, inngildingu og farsæld barna. Allt eru þetta mikilvægar áherslur sem birtast skýrt í aðalnámskrá grunnskóla og menntastefnu Íslands til ársins 2030.

Þessar áherslur eru kjarni menntunar. Þess vegna er mikilvægt að við metum skólastarf út frá þeim markmiðum sem samfélagið hefur sjálft sett sér. Of oft hefur umræðan um gæði skólastarfs einskorðast við niðurstöður samræmdra mælinga eða einstakra prófa. Slíkar upplýsingar geta verið gagnlegar en þær segja aðeins frá afmörkuðum hluta þess náms sem fer fram í skólum landsins eins og víða hefur verið fjallað um. Þær ná hvorki utan um hæfni nemenda í samvinnu, sköpun, samskiptum, sjálfstæðum vinnubrögðum, lausnaleit né fjölmörgum öðrum hæfniþáttum sem aðalnámskrá leggur ríka áherslu á og við erum flest sammála um að skipti miklu máli. Ef markmið skólans eru fjölbreytt verður námsmatið einnig að vera það. Matstæki sem notuð eru til að meta skólastarf þurfa að endurspegla alla þá hæfni sem ætlast er til að nemendur tileinki sér. Annars skapast hætta á að við metum aðeins það sem auðvelt er að mæla en ekki það sem mestu skiptir þegar til heildarinnar er litið.

Þetta er sérstaklega mikilvægt þegar rætt er um gæði skóla og samanburð milli þeirra. Nemendur eiga rétt á sambærilegum tækifærum óháð búsetu. Hvort barn sækir skóla í fámennu sveitarfélagi eða í stærsta þéttbýli landsins á ekki að hafa áhrif á möguleika þess til að njóta gæða menntunar eða sérfræðilegs stuðnings. Raunin er þó sú að starfsaðstæður skóla eru mjög mismunandi. Í stærri sveitarfélögum starfa oft fjölmennir kennarahópar þar sem auðveldara er að deila verkefnum, þróa kennsluefni, byggja upp sérþekkingu og styðja hver annan í daglegu starfi. Þar er einnig oftar aðgangur að fjölbreyttum sérfræðingum, ráðgjöf og þróunarverkefnum. Í minni skólum er staðan gjarnan önnur. Þar sinnir sami kennarinn oft fjölmörgum hlutverkum og kennarahópurinn er lítill. Tækifæri til samráðs og verkefnaskiptingar eru færri og aðgengi að sérhæfðri ráðgjöf getur verið takmarkaðra. Það er ekki vegna skorts á metnaði eða fagmennsku heldur einfaldlega vegna stærðar og aðstæðna. Einmitt þess vegna þurfa litlir skólar ekki minni stuðning heldur oft meiri. Þar skiptir ríkisvaldið lykilmáli.

Menntayfirvöld bera ábyrgð á því að skapa skólastarfi þær aðstæður sem gera öllum skólum kleift að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til þeirra. Ef samfélagið ætlast til þess að kennarar þrói fjölbreytt námsmat, mæti sífellt fjölbreyttari nemendahópum, innleiði nýja tækni, vinni samkvæmt farsældarlögum og fylgi metnaðarfullri menntastefnu þarf jafnframt að tryggja að þeir hafi aðgang að þeirri aðstoð sem til þarf. Stuðningur við skóla þarf því að vera markvissari, sýnilegri og aðgengilegri en hann er víða í dag. Skólastjórnendur og kennarar hafa um árabil kallað eftir öflugri ráðgjöf, reglulegri faglegri eftirfylgni, auðveldara aðgengi að sérfræðingum og meira samstarfi milli skóla. Stuðningur í formi faglegs baklands sem styrkir skólastarf og eykur gæði þess.

Sama á við um námsgögn. Á síðustu árum hafa margir kennarar ítrekað bent á að framboð vandaðs íslensks námsefnis hafi dregist saman. Í stað þess að geta byggt kennslu sína á vel unnu og uppfærðu efni verja margir ótal klukkustundum í að semja verkefni, safna efni víða að og laga það að þörfum nemenda sinna. Sú vinna ber vitni um mikla fagmennsku og elju kennara en hún er jafnframt tímafrek og dregur úr svigrúmi til annarrar þróunarvinnu. Þessi staða vegur oft þyngra í litlum skólum þar sem færri kennarar deila ábyrgðinni og minna svigrúm er til sérhæfingar. Í stærri skólum og sveitarfélögum getur kraftur stærðarinnar auðveldað samstarf, þróun kennsluefnis og miðlun reynslu. Því þarf að tryggja að kennarar um allt land hafi jafnan aðgang að vönduðum námsgögnum og sameiginlegum lausnum, óháð búsetu.

Menntastefna Íslands til ársins 2030 byggir á hugmyndum um jöfnuð, farsæld, gæði og sífellda þróun. Til að sú sýn verði að veruleika dugar ekki einungis að setja metnaðarfull markmið. Jafn mikilvægt er að byggja upp innviði sem gera öllum skólum kleift að ná þeim. Við eigum framúrskarandi kennara, öfluga skólastjórnendur og starfsfólk sem leggur sig fram á hverjum degi fyrir börn landsins. Þau eiga ekki að standa ein. Menntun barna er ekki eingöngu verkefni einstakra skóla heldur sameiginleg ábyrgð ríkis, sveitarfélaga og skólasamfélagsins. Ríkið og mennta- og barnamálaráðuneytið bera þar lykilábyrgð á að fylgja menntastefnu eftir og skapa þær forsendur sem skólar þurfa til að geta sinnt hlutverki sínu af fagmennsku. Metnaðarfull markmið verða aðeins að veruleika ef þeim fylgir öflugur stuðningur, aðgengileg sérfræðiþekking, vönduð verkfæri og innviðir sem gera kennurum og skólastjórnendum kleift að veita öllum börnum menntun í samræmi við áherslur aðalnámskrár og menntastefnu Íslands til 2030.

Ef við viljum að allir nemendur njóti sambærilegra tækifæra, óháð því hvar þeir búa, þurfum við að tryggja að allir skólar sitji við sama borð. Það gerum við með því að byggja upp öflugt stuðningskerfi, efla þróun og útgáfu námsefnis, styrkja faglegt samstarf skóla og þróa námsmat sem endurspeglar alla þá hæfni sem börnin okkar búa yfir.

Höfundur er menntunarfræðingur og sviðsstjóri.