Gervi­greind á ekki að hugsa fyrir okkur

Það er skiljanlegt að fólk hafi áhyggjur af því að gervigreind geti gert okkur latari í hugsun. Ef vél getur skrifað textann, tekið saman greinina, reiknað dæmið, skipulagt verkefnið og jafnvel svarað fyrir okkur, þá vaknar eðlileg spurning: hættum við þá sjálf að hugsa?

Svarið er: já, ef við notum hana þannig.

En það er ekki sjálfgefið.

Gervigreind getur auðveldlega orðið hækja sem við reiðum okkur of mikið á. En hún getur líka orðið eitt öflugasta tæki sem við höfum nokkurn tímann kynnst til að efla hugsun okkar, ekki veikja hana. Munurinn liggur ekki fyrst og fremst í tækninni sjálfri, heldur í því hvernig við notum hana.

Ef við segjum við gervigreind: "Skrifaðu þetta fyrir mig," þá er hætt við að við færum hugsunina yfir á hana. Ef við gerum það nógu oft, sérstaklega án þess að lesa vel yfir, efast, laga og taka sjálf skýra afstöðu, þá erum við ekki lengur að þjálfa eigin hugsun. Við erum að láta aðra rödd fylla í eyðurnar fyrir okkur.

Það getur verið þægilegt. En þægindi eru sjaldnast orðið sem maður tengir við þroska.

Hugsun er hegðun. Hún styrkist við notkun og veikist við notkunarleysi. Við verðum betri í að greina, bera saman, tengja, efast og setja hluti í samhengi með því að gera það aftur og aftur. Ef við hættum að æfa þá hæfni, þá dofnar hún. Það á við um lestur, skrift, stærðfræði, röksemdafærslu, faglegt mat og jafnvel siðferðilega dómgreind.

Þess vegna skiptir svo miklu máli að við lærum að nota gervigreind þannig að hún auki sveigjanleika og dýpt í okkar störfum, frekar en að úthýsa hugsuninni til hennar.

Góð notkun á gervigreind byrjar ekki endilega á því að biðja hana um svar. Hún getur byrjað á því að biðja hana um að hjálpa okkur að hugsa.

En það er ekki nóg að fá svar. Við þurfum líka að læra að sjá spurninguna skýrar.

Það er mikill munur á þessum tveimur beiðnum:

"Skrifaðu svar við þessu."

og:

"Hjálpaðu mér að skilja þetta. Hver eru helstu sjónarmiðin? Hvað gæti ég verið að missa af? Hvaða mótrök eru sterkust?"

Í fyrra tilfellinu er hætt við að við lærum ekkert sjálf, dýpkum ekki eigin afstöðu og styrkjum ekki skilninginn. Í því síðara erum við að fá öfluga endurgjöf á eigin hugsun sem bæði dýpkar hana og þroskar.

Þarna liggur einn mikilvægasti munurinn. Gervigreind á ekki aðeins að hjálpa okkur að komast hraðar að niðurstöðu. Hún getur hjálpað okkur að sjá víðara samhengi í kringum verkefnið: hvaða forsendur við erum að gefa okkur, hvaða sjónarhorn vantar, hvaða afleiðingar skipta máli og hvar hugsun okkar er enn óskýr.

Góð notkun á gervigreind snýst því ekki bara um að fá betri svör. Hún snýst um að læra að sjá spurninguna skýrar.

Gervigreind getur verið eins og góður samtalsfélagi sem spyr okkur í átt að skýrari hugsun. Hún getur bent á veikleika í rökum okkar, sýnt okkur aðrar hliðar málsins, hjálpað okkur að orða óljósa hugsun og minnt okkur á atriði sem við gleymdum. Hún getur líka hjálpað okkur að sjá skýrar þegar við erum of viss í eigin afstöðu, of fljót að dæma eða föst í okkar eigin rörsýni.

En til þess þarf notandinn að vera meðvitaður um að fara ekki flýtileiðina í gegnum verkefnið.

Góð leið til að þjálfa sig í því er þessi: hugsaðu fyrst, notaðu gervigreindina svo.

Skrifaðu niður þína fyrstu hugmynd. Reyndu að svara spurningunni. Settu fram þitt eigið mat, jafnvel þó það sé ófullkomið. Biddu svo gervigreindina að gagnrýna, bæta, spyrja eða bera saman. Þá verður hún ekki staðgengill hugsunarinnar, heldur þjálfari hennar.

Önnur góð regla er að biðja ekki bara um niðurstöðu, heldur ferlið í átt að henni.

Í stað þess að spyrja: "Hvað á ég að gera?" má spyrja: "Hvaða atriði ætti ég að skoða áður en ég ákveð hvað ég geri?"

Í stað þess að spyrja: "Er þetta rétt?" má spyrja: "Hvaða forsendur þyrftu að vera sannar til að þetta væri rétt?"

Í stað þess að segja: "Skrifaðu þetta betur," má spyrja: "Hvað er óskýrt í þessari hugsun?"

Þetta eru allt spurningar sem dýpka okkar eigin hugsun og gera gervigreind að öflugum samstarfsaðila, frekar en að "hópfélaganum sem gerir allt" á meðan við gerum ekkert, og lærum þá í samræmi við það.

Við þurfum líka að muna að gervigreind getur haft rangt fyrir sér. Hún getur hljómað örugg þegar hún er það ekki. Hún getur fyllt í eyður, einfaldað of mikið eða tekið undir ranga forsendu ef við setjum hana þannig fram. Þess vegna er gagnrýnin hugsun ekki minna mikilvæg í heimi gervigreindar. Þvert á móti, þá verður hún mikilvægari.

Gervigreind leysir okkur ekki undan því að bera ábyrgð á eigin hugsun. Hún gerir þá ábyrgð meiri.

Þetta á ekki aðeins við um börn og ungmenni. Fullorðið fólk þarf einnig að læra nýjar reglur. Starfsfólk, stjórnendur, sérfræðingar, foreldrar og kennarar munu öll standa frammi fyrir sömu freistingu: að láta tækið gera erfiða hluta hugsunarinnar fyrir sig. Stundum er það í lagi. Við þurfum ekki alltaf að gera allt frá grunni. En ef við gerum það alltaf, þá borgum við fyrir þægindin með eigin hæfni í hugsun.

Rétta spurningin er því ekki: "Mun gervigreind gera okkur heimskari?"

Rétta spurningin er: "Hvernig notum við gervigreind þannig að hún geri okkur skarpari?"

Til samantektar, þá er svarið það að nota hana til að auka hugsun, ekki minnka hana. Nota hana til að spyrja betri spurninga. Til að sjá fleiri sjónarhorn. Til að prófa eigin hugmyndir. Til að læra hraðar. Til að skrifa skýrar. Til að undirbúa samtöl betur. Til að fá mótrök og endurgjöf áður en við förum út í heiminn með hálfmótaða skoðun.

Og umfram allt: nota hana til að sjá betur hvað við sjálf erum að hugsa.

Gervigreind getur orðið spegill sem gerir okkur meðvitaðri um eigin hugsun. En spegill hugsar ekki fyrir okkur. Hann sýnir okkur eitthvað sem við verðum sjálf að bregðast við.

Það er þar sem ábyrgðin liggur.

Við eigum ekki að kenna fólki að óttast gervigreind. Við eigum að kenna fólki að vinna með henni án þess að vinna gegn sjálfu sér.

Því framtíðin mun líklega ekki tilheyra þeim sem nota gervigreind án hugsunar. Hún mun tilheyra þeim sem læra að nota hana til að efla eigin hugsun, dýpka afstöðu sína og taka betri ákvarðanir.

Höfundur er sálfræðingur, atferlisfræðingur og kennari