Fatlaðir henda hækjum og blindir fá sýn núna

Í upphafi síðustu viku varð undirritaður 67. ára og var sagt að hann væri ekki lengur öryrki samkvæmt Tryggingastofnun (TR) heldur eldri borgari og ellilífeyrisþegi og fengi lægri framfærslu þar með. Þegar spurt var hverju þessi mikla skerðing sætti var svarið einfalt: þú ert orðinn 67. ára.

Undirritaður kynnti sér málið og sá að Inga Sæland, sem er nákvæmlega viku eldri (3. ágúst sbr. Alþingisvef) væri heldur ekki lengur öryrki og væntanlega því ekki lengur blind. Ellilífeyrisþegi varð hún 3. ágúst. Ég hefði því átt að sleppa hækjunum 10. ágúst.

Auðvitað á þetta ekki við um allt. Einstaklingur fær áfram aðstoð Sjúkratryggingum Íslands (SI), til dæmis hjálpartæki og ýmislegt annað sem tengist fötlun. Einstaklingur verður ekki heilbrigður þótt TR segir annað.

Hingað til hefur Hæstiréttur leyft að einstaklingi sé breytt í ellilífeyrisþega við 67. ára aldur, þó hann sé áfram fatlaður. Þetta fyrirkomulag sparar TR um 100 þúsund krónur á mánuði í framfærslu. Því til nokkurs að vinna.

Þetta er ekkert nýtt, þó undirritaður hafi ekki kynnst þessu fyrr en nú. Þetta er þekkt misræmi sem flestir hafa umborið. Sömu reglur eru um réttinn til ávinnings ellilífeyris og örorku, sem er í sjálfu sér mjög sérkennilegt og óeðlilegt. Menn þurfa að hafa búið hér í 40 ár, eða uppfylla ákveðin búsetuskilyrði fram að 67. ára aldri, til að fá fullan ellilífeyri og örorka viðkomandi endar þá. En þessi regla er látin gilda strax og jafnvel þótt örorka versni með tímanum. Íslendingar háðir TR verða ellilífeyrisþegar 67. ára með lægri framfærslu. Það virðist ekki skipta nokkru máli hvort viðkomandi er í hjólastól, lamaður eða blindur. Viðkomandi er einfaldlega ekki lengur öryrki í þessu kerfi.

Fáir lögfræðingar vilja fara í mál við ríkið út af þessu, því hingað til hefur því alltaf verið haldið fram að almannatryggingalögin heimili þetta. Reynslan hefur jafnframt verið sú að þeir sem hafa farið með þessi mál fyrir dómstóla hafi tapað. Til að fá gjafsókn má einstaklingur ekki vera með meira en rúmar 3 milljónir í skattskildar tekjur. Hvernig hefur öryrki möguleika á að sækja rétt sinn þegar hæstaréttarlögmaður hefur sennilega milli 40 - 50 þúsund krónur í tímakaup.

Ríkið skrifaði undir samning sameinuðuþjóðanna árið 2007, um réttindi og bann við mismunun gegn fötluðum, en hann var ekki lögfestur hér á landi fyrr en desember 2025 með lögum nr. 80/2025. Með viðauka sem virðist við fyrstu sýn banna að taka réttindi af fötluðum miðað við afmælisdag einvörðungu, enda við frekari hugsun fráleitt. Í lögum 80/2025 og viðauka er mismunun gagnvart fötluðu fólki óheimil.

Hvernig getur það verið réttlætanlegt að einstaklingur sem er áfram fatlaður og jafnvel ver fatlaður með tímanum, sé allt í einu gerður að ellilífeyrisþega við 67. ára aldur og fái þar með lægri framfærslu. Styrkurinn frá TR kemur til, þar sem einstaklingur hefur engan eða lélegan lífeyrissjóð. Slíkt gerist af mörgu ástæðum, en m.a. vegna vanmáttar til að safna í lífeyrissjóð vegna fötlunar frá æsku, erfið fjölskyldu byrði vegna fötlunar ástvina og umönnunar, langrar skólagöngu og sennilega fjölda ástæðna. Lífeyrissjóður eða sjóðir duga því ekki til að tryggja lágmarks framfærslu einstaklingsins sem verður að treysta á TR að öllu leyti eða að stórum hluta.

Full ástæða er að kanna hvort lög nr. 80/2025 hafi breytt réttarstöðu öryrkja. Verður TR ekki núna að hætta að meðhöndla fatlað fólk með þessum hætti, þ.e. skert framfærsla við afmælisdag, svo verulega munar og hæstiréttur að breyta túlkun sinni á hvað er rétt m.t.t. nýrra laga frá desember 2025. Full ástæða virðist á því við fyrstu sýn, en erfitt er fyrir einn öryrkja, svo ekki sé talað um með heildar árstekjur fyrir skatta upp á rúmar 3. milljónir að standa í slíku. Hver lifir af því? Annað af tveim skilyrðum fyrir gjafsókn. 

Þegar hefur verið farið í gegnum stjórnsýsluna, ráðuneyti, Úrskurðarnefnd velferðarmála og andsvara leitað frá TR í þessu máli. Niðurstaðan er samhljóma. Svona hefur þetta verið og svona skal það vera og Hæstiréttur hefur hingað til lagt blessun sína yfir málið. Það má meðhöndla fatlaða svona, afmælisdagurinn læknar.

Næsta skref er því að reyna að fá lögfræðing til að taka málið að sér og kanna hvort hægt sé að fara með það fyrir dómstóla. Kanna þarf möguleikann á gjafsókn, en því miður er það þannig að öryrki, nú ellilífeyrisþegi sem misst hefur verulegan hluta framfærslu geti staðið straum af kostnaði við langvarandi dómsmál gegn ríkinu. Síðan þessi undarleg tekjumörk fyrir gjafsókn. Það er samt þvert á eðli undirritaðs að gefast upp. Þar spilar líka inn í óréttlæti gagnvart þeim sem nú þola og réttindi og meðhöndlun öryrkja sem enn eru ekki orðnir 67. ára. Uppgjöf er ekki í myndinni. Blindir fá ekki sjón þegar þeir verða 67 ára. Fatlaðir geta ekki bara hent hækjunum.

Geti undirritaður ekki fengið gjafsókn í prinsipmáli gegn íslenska ríkinu og hvaða lög gilda, kemur upp í hugann vettvangur eins og Karolína fund eða kannski er einhver önnur leið. 

Nú virðist loksins lögfest að réttar skerðing fatlaðra eða bati getur ekki tengst afmælisdegi. Slíkt væri fáránlegt. Undirritaður þiggur allar góðar ábendingar en þarfnast ekki hvatningar. Hér fyrir neðan eru því ábendingar um hvernig benda má undirrituðum á leiðir til að sækja málið. Ef einhver telur sig hafa lausn eða hluta lausnar, eru hér að neðan upplýsingar hvernig koma má þeim á framfæri. Vinsamlegast skrifa alltaf í “Subject” eða “Viðfangsefni email”:

GJAFSÓKN - Örorka eða ellilífeyrir - 67. ára afmæli.

Höfundur er hagfræðingur og líffræðingur.