Þegar sorgin fær reikning frá hinu opin­bera

Móðir mín missti eiginmann sinn í janúar 2025. Með andláti hans missti hún ekki aðeins lífsförunaut sinn heldur gjörbreyttust aðstæður hennar og allt hennar daglega líf.

Áður en hún náði að fóta sig í nýjum veruleika fór hins vegar af stað ferli: kröfur, endurreikningar og leiðréttingar frá opinberum stofnunum.

Tryggingastofnun. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Skatturinn.

Það er næstum eins og hið opinbera fái skotleyfi á þann sem eftir lifir.

Nýjasta krafan kemur frá Skattinum vegna notkunar á persónuafslætti sem móðir mín fékk eftir andlát eiginmanns síns en nýta má persónuafslátt maka í 8 mánuði eftir andlát. Í bréfi Skattsins sem birtist inni á island.is kemur skýrt fram að mistök hafi átt sér stað hjá stofnuninni. Móðir mín hafði enga aðkomu að útreikningunum, enga vitneskju um mistökin og enga ástæðu til að ætla að opinber stofnun hefði reiknað rangt.

Samt á hún að taka afleiðingunum.

Nú, rúmu einu og hálfu ári eftir andlátið og eftir að dánarbúinu hefur verið lokað, er hún krafin um endurgreiðslu vegna mistaka sem Skatturinn sjálfur viðurkennir að hafa gert.

Móðir mín er áttræð og eins og margir á hennar aldri á hún ekki auðvelt með að rata um rafræna stjórnsýslu. Hefði enginn aðstandandi fylgst með fyrir hana er óvíst hvenær hún hefði yfirleitt orðið vör við kröfuna fyrr en henni var slengt inn á heimabankann.

Mér hefur skilist að fleiri sem misstu maka árið 2025 hafi lent í sambærilegu. Ef það er rétt er ekki um einstakt mál að ræða heldur mistök sem kunna að hafa bitnað á hópi fólks á einu viðkvæmasta tímabili lífs þess.

En hver ber ábyrgðina þegar opinber stofnun reiknar rangt?

Svarið virðist vera að einstaklingurinn borgar.

Stofnunin viðurkennir mistökin. Stofnunin leiðréttir mistökin. En einstaklingurinn fær reikninginn.

Þetta er ekki sanngjörn ábyrgðarskipting.

Þetta snýst heldur ekki aðeins um eina endurkröfu frá Skattinum. Þegar fólk missir maka þarf það að takast á við ótal stofnanir og kerfi. Tryggingastofnun endurreiknar greiðslur. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun endurskoðar húsnæðisbætur. Skatturinn leiðréttir skatta og persónuafslátt. Hver stofnun horfir á sinn afmarkaða hluta en enginn virðist sjá manneskjuna sem stendur í miðjum missi.

Þetta eru ekki bara kennitölur, málanúmer og tölur í Excel-skjali. Þetta er fólk í sorg.

Það er auðvelt fyrir stofnun að segja að reglurnar séu skýrar og kerfið heimili ekki annað. En stjórnsýsla á ekki aðeins að vera formlega rétt. Hún á einnig að vera sanngjörn, vönduð og byggð á meðalhófi. Það hlýtur að skipta máli hver gerði mistökin. Hvort viðkomandi tók við greiðslum í góðri trú og hvort hann gat með nokkru móti vitað að útreikningarnir væru rangir.

Ég er ekki að halda því fram að aldrei megi leiðrétta rangar greiðslur. Ég er að spyrja hvort það sé réttlátt að öll áhættan af mistökum opinberra stofnana sé lögð á einstaklinginn - jafnvel þegar stofnunin viðurkennir sjálf að mistökin séu hennar.

Hvaða ábyrgð ber stofnun sem gerir mistök ef afleiðingarnar lenda alltaf hjá borgaranum?

Hvar er sveigjanleikinn? Hvar er meðalhófið? Og hvar er mannlegi þátturinn?

Við andlát maka þarf fólk að takast á við sorg, einmanaleika og gjörbreytt líf. Á sama tíma þarf það að ganga frá dánarbúi, húsnæðismálum, lífeyrisréttindum, sköttum og ótal öðrum atriðum. Kerfin tala illa saman og eftirlifandi maki þarf sjálfur að hlaupa á milli stofnana, svara kröfum og reyna að skilja flókna útreikninga.

Það er ekki boðleg þjónusta við fólk í sorg.

Opinberar stofnanir eiga ekki að gera ráð fyrir því að allir geti skilið flókna útreikninga eða vaktað rafræn pósthólf af fullkomnu öryggi. Þær eiga ekki heldur að geta skýlt sér á bak við kerfi og reglur þegar þeirra eigin framkvæmd bregst.

Ég kalla eftir því að mál þeirra sem misstu maka árið 2025 og fengu ranglega reiknaðan persónuafslátt verði skoðuð í heild sinni. Upplýsa þarf hversu mörg mál þetta eru, hvernig mistökin urðu og hvort það standist sanngirnissjónarmið að velta afleiðingunum alfarið yfir á eftirlifandi maka.

Umfram allt kalla ég eftir því að opinberar stofnanir muni að á bak við hverja kennitölu er manneskja.

Það getur ekki talist réttlæti að stofnun viðurkenni mistök sín en sendi svo reikninginn til þess sem varð fyrir þeim.

Höfundur er ferðamálafræðingur og áhugamanneskja um velferð eldri borgara.