Öryggis­net­ í 90 ár!

Í ár eru liðin 90 ár frá því að fyrstu heildstæðu lögin um almannatryggingar tóku gildi á Íslandi og Tryggingastofnun ríkisins var sett á fót til að annast framkvæmd þeirra. Lögin kváðu á um greiðslu slysatrygginga, sjúkratrygginga, elli- og örorkutrygginga og atvinnuleysistrygginga. Þarna var lagður grunnur að því velferðarkerfi sem við þekkjum í dag og við tökum sem sjálfsögðum hlut. Svo var alls ekki á þessum tíma, lögin voru í raun róttæk og færðu almenningi áður óþekkt öryggi og aðstoð þegar erfiðleikar börðu að dyrum. Við sem byggjum Ísland í dag stöndum í ævarandi þakkarskuld við þau sem mörkuðu þá braut að almenningur skyldi verja hluta launa sinna til greiðslna í sjóði sem hægt var að sækja til þegar atvinnuleysi, sjúkdómar og slys urðu hjá almenningi.

Þetta kerfi velferðar hefur þróast, vaxið og dafnað á þeim 90 árum sem liðin eru frá því til þess var stofnað. Allt hefur breyst, þjóðinni hefur fjölgað úr 160.000 manns í 400.000 og íslenskur vinnumarkaður er með allt öðru sniði en þá var.

Vissulega voru atvinnuleysistryggingar hluti af löggjöfinni frá 1936, en þær komust ekki að fullu til framkvæmda fyrr en tveimur áratugum síðar með stofnun Atvinnuleysistryggingasjóðs, árið 1956. Þar með var almenningi tryggð tímabundin framfærsla við atvinnumissi á meðan leitað var að nýju starfi. Það var svo árið 1985 að opinber vinnumiðlun var sett á fót með sérstökum lögum. Stigið var stórt framfaraskref árið 1997 en þá tóku gildi ný lög um vinnumarkaðsaðgerðir og atvinnuleysistryggingar. Með þeim lögum var jafnframt sett á fót sérstök stofnun, Vinnumálastofnun, sem var falið að hafa yfirstjórn opinberrar vinnumiðlunar, skráningu atvinnuleysis auk þess sem henni bar að annast ráðgjöf og aðstoð við atvinnuleitendur. Jafnframt skyldi hún annast greiningu á stöðu og horfum á vinnumarkaði á hverjum tíma. Þarna var fest í sessi sú áherslubreyting sem orðið hafði, að ekki var talið nóg að tryggja fólki framfærslu við missi atvinnu sinnar heldur skyldi því einnig veitt aðstoð við að finna nýtt starf og jafnvel styðja það til aukinnar færni til að styrkja stöðu þess á vinnumarkaði.

Eins og áður hefur komið fram spannar saga Vinnumálastofnunar þrjá árutugi á næsta ári. Stofnunin hefur tekið miklum breytingum á þessum tíma, verkefnum hefur fjölgað og hún stækkað og eflst í tímans rás. Það er tilgangurinn með þessum greinarstúf að líta til baka á þessi þrjátíu ár og rekja sögu Vinnumálastofnunar í stórum dráttum.

Líkt og þegar hefur verið tekið fram var stofnunin sett á fót árið 1997 og henni ekki eingöngu falið að tryggja einstaklingum sem missa starfið framfærslu, heldur einnig ráðgjöf og stuðning í atvinuleit.

Árið 2003 var Vinnumálastofnun falin framkvæmd laga um Ábyrgðasjóð launa, en sjóðurinn tryggir einstaklingum á vinnumarkaði laun og lífeyrisgreiðslur í nokkra mánuði þegar fyrirtæki sem þeir starfa hjá verða gjaldþrota. Um mikilvæga tryggingu er að ræða í þeim slæmu aðstæðum þegar vinnustaður verður gjaldþrota og getur skyndilega ekki greitt laun og launatengd gjöld.

Árið 2007 var Vinnumálastofnun falin framkvæmd laga um fæðingar- og foreldraorlof og hefur frá þeim tíma sinnt afgreiðslu umsókna um þau réttindi. Stöðug fjölgun hefur verið í umsóknum frá foreldrum og má þar nefna að í sumar voru um 8.000 einstaklingar sem fengu greiðslur í fæðingarorlofi. Árið 2022 voru svo samþykkt lög um sorgarleyfi sem tryggja foreldrum sem missa barn rétt til leyfis frá störfum meðan þau takast á við þann harmleik. Þau lög voru svo útvíkkuð árið 2025 og ná nú einnig til einstaklinga sem missa maka ef þau eiga barn sem ekki hefur náð 18 ára aldri.

Á árinu 2011 var Vinnumálastofnun falið að annast atvinnumál einstaklinga með skerta starfsgetu, þ.e. að styðja þá til þátttöku á vinnumarkaði bæði með öflun starfa sem og ráðgjöf og stuðningi. Í framhaldi af því, árið 2017, var stofnuninni falið að annast gerð samninga f.h. ríkisins vegna vinnu öryrkja, en atvinnurekendur geta ráðið öryrkja til starfa og fengið styrk frá ríkinu.

Árið 2022 var brotið blað í sögu stofnunarinnar því þann 1. júlí það ár var þjónusta við umsækjendur um alþjóðlega vernd flutt frá Útlendingastofnun til Vinnumálastofnunar. Ári síðar sameinuðust Fjölmenningarsetur og Vinnumálastofnun. Við þetta stækkaði stofnunin og hlutverk hennar og ásýnd breyttist til muna þar sem nýr og ólíkur málaflokkur bættist við starfsemina. Þessi flutningur verkefna felur það í sér að stofnunin ber ábyrgð á að aðstoða innflytjendur við að kynnast nýjum aðstæðum og aðlagast íslensku samfélagi. Verkefnið nær bæði til aðstoðar við einstaklinga sem sækja hér um alþjóðlega vernd og til þeirra sem flytja hingað og hyggjast setjast hér að. Það hefur verið og er bæði skemmtilegt og spennandi að fá tækifæri til að þróa þetta nýja verkefni.

Hér hefur verið rakin saga Vinnumálastofnunar í stórum dráttum, hvernig henni hefur vaxið fiskur um hrygg, hún stækkað, eflst og þróast. Sérstaða Vinnumálastofnunar er m. a. fólgin í því að þegar vel árar á vinnumarkaði dregst starfsemi hennar saman og álag minnkar. Því er svo öfugt farið þegar gefið hefur á bátinn.

Þegar litið er til baka verður ekki komist hjá því að segja frá sértækum verkefnum og álagsþáttum í sögu stofnunarinnar og eru tvö þeirra sýnu stærst og reyndu mest á innviði og getu til að bregðast hratt og örugglega við.

Hið fyrra var þegar fjármálahrunið varð 2008. Atvinnuleysi jókst með ógnarhraða og umfang verkefna varð allt annað en áður. Umfang greiðslna atvinnuleysistrygginga náði nýjum hæðum og hafði stofnunin aldrei séð jafn mörgum einstaklingum fyrir framfærslu. Það varð brátt ljóst að mikil og brýn þörf var að myndast fyrir aðstoð og stuðning við þennan fjölda sem misst hafði vinnuna. Mörg starfs- og virkniúrræði litu dagsins ljós í fyrsta sinn á þessum tíma, má þar nefna ,,Ungt fólk til athafna“, fólki var gert auðveldara að stunda hlutastarf með greiðslu atvinnuleysistrygginga á móti, bótaréttur einstaklinga var lengdur tímabundið svo eitthvað sé nefnt. Þarna breyttist hlutverk Vinnumálastofnunar úr því að vera fyrst og fremst umsýslustofnun með greiðslu atvinnuleysistrygginga í verða virkur þátttakandi í því að bregðast við afleiðingum atvinnuleysis með fjölbreyttum vinnumarkaðsúrræðum.

Síðara álagstímabilið var þegar COVID-19 faraldurinn brast á 2020. Sá tími var að ýmsu leyti bæði flóknari og erfiðari í starfsemi stofnunarinnar. Algjörlega fordæmalaus staða skapaðist á vinnumarkaði þegar atvinnulíf á Íslandi lamaðist að stórum hluta og allt gerðist þetta í einu vetfangi, rétt eins og í hruninu. Stjórnvöld leituðu leiða og brugðust hratt við og fólu stofnuninni umfangsmikil og tímabundin úrræði eins og greiðslu ,,hlutabóta“ sem voru ætlaðar að vernda ráðningarsamband starfsmanns og atvinnurekanda á meðan faraldurinn gengi yfir, umsýslu átaksverkefnisins „Hefjum störf“ sem hafði það að markmiði að flýta fyrir ráðningum þegar faraldrinum var lokið, greiðsla styrkja til íþróttafélaga svo þau gætu haldið starfsemi áfram fyrir börn og unglinga og greiðsla til einstaklinga eða atvinnurekenda vegna þess að starfsmaður var sendur í sóttkví.

Þegar litið er til baka er með ólíkindum hve vel tókst til í þessi skipti þegar óvæntir erfiðleikar og áföll urðu hér á landi. Í bæði skiptin virkaði kerfið og Vinnumálastofnun getur með stolti fullyrt að það var vegna þess að til staðar var stofnun sem gat stækkað hratt, tekið við nýjum verkefnum og haldið greiðslum og þjónustu gangandi á sama tíma.

Hvað segir þessi saga um Vinnumálastofnun ?

Í fyrsta lagi er rétt að benda á að við tölum ávallt um innviði sem vegi, veitur og kerfi. En geta opinberra stofnana til að taka við nýjum verkefnum í takt við miklar og hraðar samfélagsbreytingar eru líka innviðir sem þarf að gæta og hlúa vel að.

Í öðru lagi má benda á að það hefur tekist að byggja upp stofnun sem getur rekið marga ólíka málaflokka, svo sem rekstur greiðslukerfa, hún hefur byggt upp þjónustunet um land allt, mikil reynsla hefur orðið til hjá starfsfólki hennar af samskiptum við fólk í viðkvæmri stöðu og til er orðin mikil þekking á íslenskum vinnumarkaði. Að sjálfsögðu er mikil áskorun fólgin í þessari miklu breidd í starfsemi stofnunarinnar. Stofnun sem sinnir atvinnuleysistryggingum, vinnumiðlun, fæðingarorlofi, Ábyrgðasjóði launa, þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd og fjölmenningarmálum, þarf á mikilli sérfræðiþekkingu starfsfólks að halda, ferlar og hlutverk þurfa að vera skýr svo til verði traust á milli þjónustuþega og starfsfólks.

Hvað er framundan ?

Við Íslendingar getum litið með stolti á það velferðarkerfi sem við höfum skapað á 90 árum en við hljótum líka að spyrja okkur hvernig mun því reiða af í framtíðinni? Við vitum og finnum að við lifum á tímum mikilla og örra breytinga sem eiga sér stað vegna tæknibyltingar sem enginn sér fyrir endann á. Samfélag okkar breytist hratt ár frá ári, það sem er nýtt í dag er úrelt á morgun. Af þessu leiðir að það er ómögulegt að spá fyrir um hvernig íslenskt velferðarkerfi og íslenskur vinnumarkaður mun líta út næstu 10 ár, hvað þá næstu 90 ár.

Það breytir ekki því að það er okkar ábyrgð að gæta hornsteina íslenska velferðarkerfisins sem eru örugg framfærsla fyrir alla, aðgengi að læknisþjónustu fyrir alla, aðgengi að aðstoð til að komast inn á vinnumarkaðinn fyrir alla. Þetta er það sem við í daglegu tali köllum öryggisnet fyrir alla sem búa hér á landi og við megum aldrei missa sjónar á því að það sé og verði til staðar fyrir allar kynslóðir sem byggja þetta land í dag og til framtíðar.

Vinnumálastofnun er reiðubúin nú sem endranær að leggja sitt af mörkum svo það geti orðið.

Höfundur er forstjóri Vinnumálastofnunar.