Kerfin verða að tala saman

Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna tóku gildi árið 2022. Markmið laganna voru að kerfin tali betur saman, börn og fjölskyldur fái aðstoð fyrr og þurfi ekki sjálf að bera ábyrgð á því að tengja saman skóla, heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu og barnavernd.

Í júní birti Ríkisendurskoðun gagnrýna skýrslu um innleiðinguna. Þar kemur meðal annars fram að hún hafi gengið hægar en áætlað var og verði ekki lokið innan þeirra fimm ára tímamarka sem upphaflega var gert ráð fyrir.

Þessa gagnrýni þarf að taka alvarlega. Hún segir hins vegar ekki alla söguna.

Tengiliðir hafa skipt sköpum

Í umræðunni um Farsæld barna mætti stundum halda að hér væri um að ræða kerfi sem enn væri að mestu á teikniborðinu. Svo er alls ekki.

Öll sveitarfélög landsins eru komin með tengiliði og málstjóra og farsældarráð hafa verið stofnuð í öllum landshlutum.

Landshlutasamtök sveitarfélaga hafa sjálf lýst töluverðum breytingum. Samstarf sveitarfélaga, ríkisstofnana og annarra þjónustuveitenda hefur aukist, tengsl milli kerfa styrkst og yfirsýn yfir þjónustu við börn og fjölskyldur orðið betri.

Þetta skiptir máli. Eitt stærsta vandamálið í þjónustu við börn hefur lengi verið að kerfin vinna hvert í sínu horni. Farsældin á einmitt að brjóta niður þá múra.

Í samtölum mínum við fólk sem vinnur á vettvangi Farsældarinnar hefur eitt komið mjög skýrt fram. Tengiliðahlutverkið hefur víða gjörbreytt stöðu mála og er af mörgum nefnt sem ein stærsta framförin.

Börn og foreldrar geta leitað til tengiliðar þegar þörf er á stuðningi og hann hjálpar til við að tengja þjónustuna saman. Fólk þarf síður að ganga sjálft á milli kerfa og endurtaka sömu söguna aftur og aftur.

Tölurnar segja líka sína sögu. Í lok apríl á þessu ári voru 6.112 mál í samþættingu þjónustu samanborið við 4.669 á sama tíma árið áður.

Ég heyri jafnframt að samþættingin sjálf sé víða orðin raunveruleg. Skólar, félagsþjónusta, heilbrigðisþjónusta og aðrir sem koma að málum barna vinna meira saman. Það er einmitt kjarninn í Farsældinni.

Gagnrýni þegar mætt

Það er annar þáttur málsins sem hefur farið nokkuð undir radarinn.

Áður en skýrsla Ríkisendurskoðunar kom út hafði verið lögð fram á Alþingi tillaga til þingsályktunar um stefnu og framkvæmdaáætlun um farsæld barna til ársins 2030.

Þar var þegar tekið á ýmsu sem Ríkisendurskoðun gagnrýndi síðar. Þar má nefna árangursmælingar, meiri yfirsýn yfir þjónustu og biðlista, upplýsingamiðlun milli kerfa og heildstæðari þjónustu við börn með fjölþættar þarfir.

Þetta er mikilvægt samhengi. Ekki vegna þess að gagnrýnin eigi ekki rétt á sér heldur vegna þess að þegar hafði verið brugðist við stórum hluta þeirra atriða sem Ríkisendurskoðun benti á. Vinna við frekari umbætur var því hafin áður en skýrslan birtist. Sú staðreynd hefur að mínu mati fengið allt of litla athygli í umræðunni.

Ekki komið á leiðarenda

Farsældin er viðamikil kerfisbreyting. Slíkar breytingar gerast ekki með einu pennastriki.

Það eru enn veikleikar í framkvæmdinni. Fötluð börn og börn með flóknar þjónustuþarfir mega ekki falla á milli kerfa. Þjónustan þarf að vera sambærileg óháð búsetu og við þurfum að geta mælt hvort breytingarnar skili börnum raunverulega betri þjónustu.

Umsagnir um stefnu og framkvæmdaáætlunina sýna líka hvar þarf að gera betur. Þar hefur meðal annars verið bent á stöðu fatlaðra barna, mikilvægi þess að stuðningur falli ekki niður þegar börn færast milli kerfa og að fjölskyldur eigi ekki sjálfar að þurfa að bera ábyrgð á samhæfingu þjónustunnar.

Farsældin er því hvorki fullkláruð né misheppnuð. Hún er komin í virkni að verulegu leyti en uppbyggingunni er ekki lokið og verður sjálfsagt áfram í þróun.

Aftur fyrir þingið

Tillaga til þingsályktunar um stefnu og framkvæmdaáætlun um farsæld barna dagaði uppi á síðasta þingi þrátt fyrir mikla vinnu í velferðarnefnd. Tekið hafði verið tillit til fjölmargra ábendinga umsagnaraðila og málið var komið langt í þinglegri meðferð.

Á sama tíma dagaði uppi annað mikilvægt og nátengt mál, frumvarp um endurskoðun barnaverndarlaga. Bæði málin koma nú aftur fyrir Alþingi.

Tafir hafa afleiðingar. Umbætur sem búið er að undirbúa tefjast og þar með réttarbætur fyrir börn. Það er ekki ásættanlegt að vel unnin mál sem eiga að bæta stöðu barna tefjist aftur þegar þau koma fyrir þingið.

Í barnaverndarfrumvarpinu er meðal annars verið að skýra ábyrgð þegar barn þarf þjónustu fleiri en eins kerfis og styrkja umgjörð sérhæfðra úrræða fyrir börn með miklar og flóknar þarfir.

Þetta tengist Farsældinni beint. Barn á ekki að sitja fast á milli kerfa á meðan deilt er um hver eigi að veita því þjónustu.

Nú eigum við að ljúka þessari vinnu og koma þeim umbótum sem þegar hafa verið undirbúnar til framkvæmda. Farsældin þarf ekki að byrja. Hún er byrjuð. Verkefnið núna er að styrkja hana og klára það sem enn vantar.

Á endanum snýst Farsældin ekki um lög, stofnanir eða skýrslur. Hún snýst um að kerfin vinni saman þannig að börn og foreldrar þurfi ekki að ganga á milli Pontíusar og Pílatusar í leit að hjálp.

Höfundur er þingkona Flokks fólksins