Hval­veiðum er lokið... í bili

100 hvalir drepnir - til hvers?

Hvalveiðum þessa árs er lokið. Skipin eru komin í höfn, vertíðin búin, og eftir situr sú staðreynd að 93 langreyðar voru felld á 94 dögum. En talan ein og sér fangar ekki raunveruleikann sem á sér stað úti á sjó. Hún fangar ekki dýrin sem hurfu, kálfana sem fæddust aldrei, dauðastríðin sem stóðu yfir í hálfan tíma, né þá spurningu sem sífellt verður erfiðari að hunsa: til hvers er þetta gert?

Við vitum nú að minnst tveir hvalir sem skotið var á týndust úti á sjó. Þar með hurfu 100–120 tonn af lífmassa – dýr sem særðust eða dóu án þess að nokkurn tímann koma að landi. Við vitum líka að óvenjumargar fylfullar langreyðarkýr voru veiddar, dýr sem synda hægar, anda oftar og eru því auðveldari skotmark. Í kvið þeirra fundust sjö nær fullvaxta kálfar, sem vekur spurningar sem ná langt út fyrir hefðbundna umræðu um stofnstærð og veiðikvóta þegar hver fullburða kálfur vegur milli 1-2 tonn. Hvert og eitt þeirra voru líf sem hefði átt framtíð í hafinu en var skorið úr móður sinni á plani í landi.

Dauðastríð sem verður ekki útskýrt sem undantekning

Fyrsti hvalur vertíðarinnar varð táknrænn fyrir einn stærsta vanda veiðanna. Langreyður var skotin fjórum sinnum á 31 mínútu áður en hún var úrskurðuð dauð. Fyrsta skotið hæfði samkvæmt Matvælastofnun innan æskilegs marksvæðis og skipverjar töldust hafa farið eftir verklagi.

Það er einmitt það sem gerir málið svo alvarlegt.

Ef skotmaður getur hæft réttan stað, farið eftir verklagi og samt tekur meira en hálftíma og fjóra sprengiskutla að drepa dýrið, þá er vandinn ekki aðeins framkvæmd einstakra veiðimanna. Þá vaknar spurning um veiðiaðferðina sjálfa.

Fagráð um velferð dýra komst þegar árið 2023 að þeirri niðurstöðu að stærð stórhvela og aðstæður við veiðarnar geri það að verkum að ekki sé hægt að tryggja skjótan og sársaukalausan dauða, jafnvel þótt skot hæfi æskilegt marksvæði. Fagráðið taldi veiðiaðferðina ekki samræmast lögum um velferð dýra.

Vertíðin 2026 hefur ekki eytt þeim áhyggjum.

Enginn markaður

Á sama tíma blasir við sú staðreynd að enginn markaður er til staðar. Afurðir fyrri ára liggja óseldar í frystigeymslum, enginn kaupandi bíður eftir kjötinu og neysla hvalkjöts í Japan – helsta markaðslandi – hefur dregist saman niður í brot af því sem hún var. Þrátt fyrir þetta er haldið áfram að drepa dýr sem enginn vill kaupa. Hvalveiðar hafa þannig orðið að tilgangslausri iðju, án efnahagslegs rökstuðnings og án samfélagslegs stuðnings.

Framleiðsla sem brýtur lög um matvælaöryggi

Það sem gerist í landi er ekki síður áhyggjuefni. Hvalkjöt er unnið undir berum himni, þar sem fuglar, flugur og smádýr hafa greiðan aðgang að kjötinu. Dýrin eru blóðguð úti á sjó og úrbeinuð á opnu plani – verklag sem myndi aldrei líðast í annarri matvælaframleiðslu. Myndbönd hafa sýnt starfsmenn leika sér að getnaðarlim hvalsins á meðan yfirmenn horfa á og hlæja. Slík hegðun er niðurlægjandi, ófagleg og óásættanleg í atvinnustarfsemi sem á að lúta ströngum siðferðis- og fagkröfum.

Lögleysugæsla

Á meðan beitir Landhelgisgæslan meiri hörku gegn umhverfisverndarsinnum en í því að tryggja að alþjóðalögum sé fylgt. Engin ákæra hefur verið gefin út á hendur þeim sem mótmæltu veiðunum, enda enginn glæpur framinn. Hvalveiðar eru bannaðar á alþjóðavísu af Alþjóðahvalveiðiráðinu, og erlendar þjóðir hafa ítrekað varað Ísland við því að halda áfram veiðum sem brjóta alþjóðalög og geta haft áhrif á viðskipti og tollamál.

Sturluð áræðni

Þrátt fyrir þetta er haldið áfram að veiða dýr sem meirihluti Íslendinga vill ekki borða. 82% landsmanna hafa aldrei borðað hvalkjöt eða hafa engan áhuga á því, og veitingastaðir hafa fjarlægt hvalkjöt af matseðlum vegna andstöðu gesta. Hvalveiðar eru ekki þjóðarvilji – þær eru áhugamál eins manns sem hefur hvorki markað né samfélagslegan stuðning.

Lifandi eða dauður hvalur

En kannski er mikilvægasta spurningin sú sem lengi hefur fengið of litla athygli: eru hvalir meira virði lifandi en dauðir?

Skoðum það aðeins betur: Hvað gera lifandi hvalir fyrir hafið?

Nútímavísindi sýna að hvalir eru ekki aðeins stór dýr sem taka pláss í vistkerfinu – þeir eru virkir þátttakendur í því. Þeir endurvinna næringarefni, auka frumframleiðni, stuðla að líffræðilegri fjölbreytni og móta vistkerfi sjávar. Þegar þeir deyja náttúrulega og sökkva til botns verða þeir sjálfir að undirstöðu nýrra vistkerfa. Ákaflega mikilvægt í hitnandi heimi þar sem verndun lífríkis byrjar fyrst og fremst með verndun sjávar. Lifandi hvalur er því meira virði en kjötið sem fæst af honum.

Hver er framtíðin?

Framtíð hvalveiða verður á ný til umræðu á Alþingi í febrúar 2027 þegar lagt verður til bann við hvalveiðum. Þá þarf að svara spurningunni sem blasir við: viljum við halda áfram veiðum sem eru ólöglegar, ósiðlegar, markaðslausar og skaðlegar fyrir ímynd Íslands? Viljum við að ráðamenn okkar standi með almannahag – eða sérhagsmunum?

Þess vegna hvet ég þingmenn og embættismenn eindregið til að mæta á málþingið Mikilvægi hvala í vistkerfi sjávar miðvikudaginn 23. september kl. 14–16 í Auðarsal, Veröld – húsi Vigdísar. Þar verður fjallað um hvali af fremstu sérfræðingum á sviðinu: Sara M. Maxwell, vistfræðingur við Háskóla Íslands, ræðir ferðir hvala um heimshöfin; Guðjón Már Sigurðsson, sjávarlíffræðingur hjá Hafrannsóknastofnun og höfundur nýrrar PNAS-rannsóknar, útskýrir hvernig skíðishvalir styrkja frumframleiðni hafsins; og Joe Roman, sjávarlíffræðingur, rithöfundur og Fulbright-styrkþegi, sýnir hvernig hvalir móta vistkerfi sjávar og stuðla að líffræðilegri fjölbreytni og framleiðni. Þá fjallar Henry Alexander Henryson heimspekingur um siðferðilega sérstöðu hvalveiða og Inga Lísa Middleton myndlistarkona um samspil hvala, svifþörunga, lista og vísinda.

Þetta málþing er mikilvægt tækifæri fyrir þá sem taka ákvarðanir um framtíð hvalveiða að kynna sér nýjustu vísindin, siðferðisleg sjónarmið og raunverulegt gildi lifandi hvala í vistkerfi hafsins.

Við getum gert miklu betur. Tími er kominn til að binda endi á hvalveiðar – fyrir fullt og allt.

Höfundur er stjórnarmeðlimur Hvalavina - vernd hafsins.