Skýrslufargan: mikið skrifað, lítið lesið og lítið gert

Skýrslugerð er þjóðaríþrótt í stjórnsýslunni. Fróðlegt væri að fá nákvæmar tölur yfir hillumetra af skýrslum sem skrifaðar eru ár hvert, og enn fróðlegra væri að vita hversu margar þeirra hafa raunverulega leitt til umbóta, og hvort almannafé hafi verið vel varið í skýrsluskrifin. Í áratugi hefur verið lenska hjá hinu opinbera að bregðast við álitamálum með því að skipa starfshóp og skrifa skýrslu. Oft eru margir kallaðir að verki, unnið er vinnuskjal og loks birtist skýrsla sem ætlað er að vera vegvísir að lausn eða framförum. Þetta ferli getur tekið mánuði, jafnvel nokkur ár. Ef að væri gáð, er líklegt að flestar skýrslur endi hjá Gagnaeyðingu, flest eintökin ólesin.

Líkt og flestir vita kom í ljós á dögunum að einn ráðherra ríkisstjórnarinnar hafði hvorki lesið né farið eftir skýrslu sem unnin var um jarðgangakosti á Íslandi, hvað þá tillögum fagfólksins sem forveri hans hafði skipað og skilaði skýrslu að lokinni tveggja ára vinnu, í febrúar 2024. Þegar hún birtist varð þó fljótt ljóst að niðurstaðan var ráðherranum ekki þóknanleg. Fjarðarheiðargöng voru ekki efst á lista. Hann brást við með því að breyta forgangsröðinni, setti Fjarðarheiðargöng efst og gaf faglega álitinu langt nef. Síðan tók ný ríkisstjórn við og annar ráðherra fékk málin á sitt borð. Hann taldi sig óbundinn af ákvörðunum forvera síns og birti nýja samgönguáætlun með Fljótagöngum sem fyrstu framkvæmd, án þess að nokkur ný fagleg skýrsla eða óháð álit virtist liggja til grundvallar.

Ráðherrar taka pólitískar ákvarðanir. Það er hlutverk þeirra. En það breytir ekki þeirri staðreynd að tilgangur skýrslunnar var að afstýra pólitískri hentisemi og tryggja faglega forgangsröðun. Þegar niðurstaðan reyndist óþægileg var hún einfaldlega sett til hliðar. Þá hlýtur að vera eðlilegt að spyrja: Er það vönduð stjórnsýsla? Og er vel farið með almannafé þegar tveggja ára faglegt starf er meðhöndlað eins og fimbulfamb?

Önnur nýleg skýrsla vekur ekki síður undrun mína: skýrslan um Viðey. Þar er fyrirfram ákveðið að hrófla ekki við neinu: að halda Viðey áfram sem einhvers konar eyðieyju í borgarlandinu, líkt og hún hefur verið áratugum saman. Fjórir borgarfulltrúar og fjórir borgarstarfsmenn komu að skýrslugerðinni, sem tók rúmlega eitt ár; haldnir voru fjórtán fundir, farið í tvær vettvangsferðir og viðtöl tekin við tuttugu einstaklinga. Verkefnið átti að skila framtíðarsýn um aðgengi, vernd, þjónustu og uppbyggingu.

Niðurstaðan hefði þó getað fengist yfir einum kaffibolla í Ráðhúsinu: að gera nánast ekkert. Það skortir þó ekkert á fagurgalann, eins og sjá má á þessum setningum:

„Því er brýnt að hugsa til framtíðar og greina gildi Viðeyjar og tækifæri fyrir komandi kynslóðir Reykvíkinga. Mikil lífsgæði geta falist í því hlutverki Viðeyjar að vera vin í borgarlandinu…“

Með öðrum orðum: það er skýrsla í farvatninu þar sem gildi Viðeyjar verður greint!

Þá bar fyrir augu mín á dögunum enn ein skýrslan: Matarstefna Reykjavíkurborgar. Ég hafði ekki lesið lengi þegar ég ákvað að hætta. Þetta blasti við mér, orðrétt: „Í Reykjavík er matur alltaf mikilvægur enda er matur persónulegur og órjúfanlegur þáttur af daglegu lífi fólks því við verðum að nærast til að lifa.“

Ég spurði í glettni á Facebook hvort þessar staðhæfingar giltu líka um önnur sveitarfélög. Eina svarið frá borginni var að láta skýrsluna hverfa af netinu. Þegar smellt er á hlekk sem áður virkaði kemur nú upp: „Úbbs… Þetta er vandræðalegt.“

Það er erfitt að vera ósammála því.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.