Mýtuvaxtarækt loftslagsafneitunar

Afneitun loftslagsvísinda virðist lúta sínum eigin lögmálum. Hún hverfur aldrei alveg, heldur sekkur tímabundið undir yfirborðið og sprettur svo upp aftur. Sömu mýtur, mótrök og rangfærslur endurkastast aftur og aftur, stundum í nýjum búningi en oftar úr sama hráefni.

Þannig dafnar hin síendurtekna afneitun í eins konar mýtuvaxtarækt, nærð af tortryggni og hálfkunnáttu, í jarðvegi þar sem samfélagsmiðlar hafa tekið við hlutverki heimilda. Gagnrýnin hugsun víkur fyrir einföldunum og hálfsannleika sem sjaldnast standast nánari skoðun.

Sannarlega má finna sannleikskorn í sumum mýtum, en þau missa marks þegar þau hafa farið í gegnum síu afneitunarinnar og koma út sem hálfsannleikur eða tilbúningur, oft í dulargerfi fræðilegs yfirbragðs. Slíkt getur hljómað trúverðugt fyrir óreynda lesendur, sérstaklega þegar það er sett fram af fullu sjálfsöryggi.

Loftslag jarðar stjórnast af fjölmörgum þáttum, m.a. inngeislun sólar, möndulhalla jarðar, braut hennar um sólina, hafstraumum, skýjafari, eldvirkni og gróðurhúsalofttegundum, svo aðeins nokkur dæmi séu nefnd. Þetta vita loftslagsvísindamenn mæta vel. Engu að síður kemur „gagnrýni“ afneitunarhópa reglulega fram í spurningum á borð við: „af hverju skoðið þið ekki sólina betur?“ eða „en eldfjöllin, þau spúa nú aldeilis?“ Eins og vísindamönnum hafi aldrei dottið það í hug!

Sólin hefur reyndar verið mæld, greind og rannsökuð í áratugi, jafnvel aftur í tímann með óbeinum gögnum. Niðurstaðan er skýr, breytingar á inngeislun sólar geta ekki skýrt þá hraðfara hlýnun sem nú á sér stað. Sama gildir um geimgeisla, eldvirkni og brautarsveiflur jarðar, þetta hefur allt verið rækilega rannsakað. Samt heldur afneitunin áfram að lifa; hún þarf stundum bara nýtt andlit eða frjósamari jarðveg til að spretta upp á ný með það að markmiði að sá efasemdum um loftslagsbreytingar af mannavöldum.

Afneitun fæðist sjaldan úr tómarúmi. Hún tengist oft pólitískri tortryggni, andúð á ríkisafskiptum og trú á óheft einstaklingsfrelsi sem andstæðu vísindalegrar rökhyggju. Þar verður gagnrýnin hugsun fyrsta fórnarlambið, og sannleikurinn það næsta.

Ég hef fylgst með loftslagsumræðunni í um tvo áratugi. Á fyrstu árum þessarar aldar, þegar bloggsíður voru nýr vettvangur, var afneitunin hávær. Við félagarnir, Höskuldur Búi Jónsson jarðfræðingur og ég, ákváðum að bregðast við og stofnuðum vefinn loftslag.is árið 2009, m.a. í þeim tilgangi að svara mýtum með gögnum og rökum og reyna þannig að fræða og færa umræðuna upp á hærra plan.

Smám saman virtist hávaðinn hjaðna og afneitunin dragast saman. Í kringum Parísarsamkomulagið 2015 varð umræðan raunsærri, fjölmiðlar áhugasamari og almenningur upplýstari. Afneitunin hvarf þó aldrei með öllu, hún beið þess bara að jarðvegurinn yrði frjór á ný. Sú bylgja kom eftir heimsfaraldurinn, þegar bóluefnaafneitun og nýjar samsæriskenningar veittu gömlu hugmyndunum endurnýjaðan kraft.

Nýjasta dæmið er fyrrverandi alþingismaður sem gaf út bók þar sem sama gamla mantran er klædd í nýjan búning. Sumir kalla það „framlag“ til umræðunnar, en í raun er þar á ferð endurvinnsla afneitunarinnar, ef ekki sólin, þá geimgeislar, eldgos eða annað hentugt náttúruafl. Ofan á þetta bætist svo hið kunnuglega samsæri um að loftslagsaðgerðir séu ekkert annað en yfirhylming fyrir nýja skattpíningu stjórnvalda, dýrkeypt fyrir almenning og árangurslaus að auki. Allt er gert til þess að sá vafa um hvort mannkynið hafi nokkuð með núverandi loftslagsbreytingar að gera. Gömlu mótrökin vakna þannig til lífs á ný, tilbúin í blekkingarheim mýtuvaxtaræktarinnar. Þessu sinnir fyrrverandi þingmaðurinn af slíkri leikni að hætt er við að fleiri skrái sig í mýtuvaxtaræktina.

Jarðvegurinn fyrir afneitunina hefur því miður sjaldan verið frjósamari. En, enn er þó hægt að snúa við blaðinu. Vísindaleg aðferðafræði, heiðarleiki í umræðu og vilji til að skilja heiminn og aðlagast breytingum í stað þess að óttast þær eru þau verkfæri sem hafa haldið okkur á réttri braut hingað til. Ef við göngum áfram í þá átt mun blekkingin fjara út, mýtuvaxtaræktin visna, og þá munu forvitnin, staðreyndirnar og skynsemin taka við.

Greinarhöfundur er meðlimur í loftslagshópnum París 1,5, sem vinnur að því að Ísland leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann.