Skamm, skamm

Ég ákvað að bíða með að skrifa um þetta mál því ég bjóst við víðtækari samfélagsumræðu miðað við atburði síðustu mánaða. En það undarlega gerðist: það varð nánast engin umræða. Hún hefði eflaust orðið ef alvarlegur skaði hefði hlotist af, en það er hrein tilviljun og almættinu að þakka að svo fór ekki.

Kannski endurspeglar þetta það sem fangaverðir hafa verið að kvarta undan: agalausum, ungum föngum sem eru hömlulausir og sýna gróft ofbeldi. Getur verið að þetta sé bein afleiðing vinnubragða þar sem hrottalegt ofbeldi, frelsissvipting og hóparásir eru afgreidd sem „óheppileg mistök“ á lífsleiðinni? Í íslensku dóms- og meðferðarkerfi virðist ríkja sú bjartsýna trú að tækla eigi slíka hluti með mjúkum höndum, skilningsríkum dómum og smá „skamm, skamm“.

Við afgreiðum málin með fundarhöldum og kannski smá peningasekt til að sýna að okkur sé alvara. En gerendurnir læra aldrei hverjar raunverulegar afleiðingar ofbeldis eru. Þeir mæta ekki fólkinu sem vinnur með afleiðingarnar alla daga – heilbrigðisstarfsfólki, sjúkraflutningamönnum og lögreglu. Þeir heyra ekki af tryggingarfélögunum sem krefja menn um endurkröfur vegna örorku sem geta varðað út ævina, né hitta þeir fangana sem hafa séð eftir öllu og vilja varna því að aðrir glati lífinu bak við lás og slá.

Eigum við virkilega að halda áfram að hlífa „ungu mönnunum“ við aga og raunverulegum mörkum – mönnum sem telja sjálfsagt að sparka í höfuðið á varnarlausu fólki?

Kerfi í rúst og fílabeinsturnar

Staðan í meðferðarkerfinu er mörgum kunnug; fólk flýr með börnin sín á hinn endann á hnettinum til að sækja þjónustu sem ekki er í boði hér heima. Á meðan kerfið klappar gerandanum á bakið og vísar honum aftur út í samfélagið með nýjum greiningarstimpli, situr fórnarlambið eftir í áfalli sem getur varað ævilangt. Á meðan sitja sérfræðingarnir í „turninum“ og ræða Excel-skýjaborgir sínar, fjarri blóði og svita raunveruleikans.

Hvernig getur það verið skaðlegt fyrir þessa ungu menn að læra um höfuðhögg og líkamsáverka hjá sérfræðingum? Að fá að heyra ískaldar staðreyndir um að eitt kjaftshögg getur breytt manneskju í „grænmeti“ og eyðilagt líf margra til frambúðar? Það er ekki verið að lýsa bíómynd, heldur veruleikanum eins og hann blasir við læknum á bráðamóttöku.

Ný nálgun: Ekki finna upp hjólið

Við þurfum nýja nálgun. Í stað þess að finna upp hjólið ættum við að horfa til Bretlands og „Youth Offending Team“-hugmyndafræðinnar. Við höfum verkfærin í 57. grein almennra hegningarlaga, sem gerir kleift að fresta refsingu með ströngum skilyrðum. Þetta mætti nota sem öflugt verkfæri, sérstaklega nú þegar skipulögð glæpastarfsemi hefur hafið innreið sína hér á landi og fórnarlömbin eru oft þeir sem eiga erfiðast uppdráttar og eru ungir að árum.

57. gr. laga nr. 19/1940: Ákveða má í dómi að fresta skuli með skilyrðum [...] ákvörðun um refsingu eða fullnustu hennar. Skilorðstími skal jafnaðar vera 2–3 ár. Frestun má binda skilyrðum um að aðili hlíti fyrirmælum umsjónarmanns um dvalarstaði, menntun, vinnu, umgengni og notkun tómstunda.

„Viðurkenndar aðferðir“ vs. raunveruleikann

Ég tala ekki af reynsluleysi. Ég rak hópastarf á sínum tíma byggt á „Learning by doing“, þar sem lögreglan, slökkviliðið, sjúkraflutningamenn, landhelgisgæslan, tryggingafélag, fyrrverandi fangar, björgunarsveitin og starfsfólk Grensásdeildar komu að málinu. Fyrir þetta fékk ég áminningu frá Barnaverndarstofu á meðan ég vann á Stuðlum.

Rökin voru þau að óljóst væri hvort þetta teldist „viðurkennd aðferð“. Samkvæmt kerfinu átti „faglega“ aðferðin að vera sú að barnið sæti með skrifborð á milli sín og sérfræðingsins, og spilaði Playstation þess á milli. Þetta er nákvæmlega það sem foreldrar gagnrýna í dag.

Einu sinni voru til verkfæri eins og agi og mörk. Við lásum ekki dag eftir dag um hamfarir í kerfinu. Það var ekki fullkomið en við hljótum að hafa verið að gera eitthvað rétt þá miðað við fréttir síðustu mánaða. Eftir Breiðavíkurskýrsluna fór hins vegar allt úr límingunum í fílabeinsturninum af taugaveiklun og verkfærin voru tekin af fólkinu á gólfinu.

Áskorun til yfirvalda

Það hefur ekki mátt koma með nýja nálgun í áratugi og afleiðingarnar sjáum við í grófari brotum og hnífstungum. Margföldun: Vopnuðum útköllum hefur rúmlega þrefaldast á einum áratug.

1. Eðli mála: Lögreglan hefur bent á að útköll vegna hnífa hafi aukist sérstaklega mikið og oftar sé um að ræða ungmenni eða fólk tengt skipulagðri glæpastarfsemi. Ég skora á dómsmálayfirvöld og dómara að nýta 57. greinina af hugrekki. Boðum til ráðstefnu með lögmönnum landsins og skoðum nýjar leiðir. Björn Bjarnason, þáverandi dómsmálaráðherra, ætlaði að gera þetta fyrir meira en 20 árum, en þegar til kastanna kom þá mætti enginn lögmaður á þá ráðstefnu. Eigum við ekki að reyna aftur og þora að breyta?

Að lokum minni ég á Facebook-síðuna: „Hvernig fækkum við afbrotum barna?“

Höfundur er áhugamaður um betra samfélag.