Með greinar­gerðum skal land byggja?

Fyrir skömmu skrifaði undirritaður grein þar sem færð voru rök fyrir því að frumvarp ríkisstjórnarinnar um breytingar á greiðslum almannatrygginga væru skaðlegar og myndu óhjákvæmlega enda úti í skurði. Enda bar greinin titilinn Út í skurð með bæði augun opin. Allir virðast skilja frumvarpið á sama hátt - að það feli í sér að lífeyrir hækki umfram laun til lengdar, sem er alltof kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð og samfélagið í heild. Breytingin á lögunum er einföld - aðeins einu orði er breytt og málið virðist augljóst.

Blaðagrein til að skýra greinargerð

Á þessu er allavega ein undantekning því að félags- og húsnæðismálaráðherra skrifaði í gær að þetta væri allt saman misskilningur og að fræðimennirnir Axel Hall og Gylfi Zoega og allir hinir hefðu einfaldlega rangt fyrir sér. Í greinargerð frumvarpsins væri að finna vörn gegn því að lífeyrir hækki mun hraðar en laun sem fælist í eftirfarandi orðum:

Til þess að koma í veg fyrir það er í frumvarpinu lagt til að miðað sé við upphafspunkt í júní 2025 þannig að leiðrétting miðist við mældar vísitölur launa og neysluverðs sem Hagstofa Íslands birtir til júnímánaðar yfirstandandi árs. Þannig mun uppsöfnuð hækkun greiðslna almannatrygginga aldrei verða minni en hækkun framangreindra vísitalna frá júní 2025.

Greinargerð á skjön við frumvarpið

Nú telur undirritaður sig með sæmilegan lesskilning en fær ekki séð hvernig þetta kemur í veg fyrir að lífeyrir hækki of mikið, enda segir að hækkanir megi ekki vera of litlar - „aldrei verða minni“. Eðli máls samkvæmt kemur greinargerðin þá ekki í veg fyrir það sem frumvarpið sjálft felur í sér - að greiðslur aðmannatrygginga geti hækkað meira en hækkun launavísitölu og verðlags.

Túlkun ráðherra á þessum óskýru orðum er engu að síður sú að hækkun almannatrygginga muni yfir tíma fylgja þeirri vísitölu sem hefur hækkað meira frá upphafspunktinum í júní 2025. Þessu má líkja við tvær lestar sem fara frá sama stað á sama tíma og sú sem er á undan ræður um vegferðina í þessu tilfelli þróun lífeyris. Ef vísitala neysluverðs er á undan ræður hún en þegar launavísitalan er á undan ræður hún. Snyrtileg leið til að koma í veg fyrir hinn svokallaða tvöfalda lás. Sá galli er á gjöf Njarðar að vísitala launa fer almennt miklu hraðar en hin og stingur hana af fljótlega. Þó vísitala neysluverðs taki einstaka hraðakipp nær hún líklega aldrei hinni eftir smá tíma. Eina verðbólgutryggingin væri að kaupmátturgólf er sett miðað við júní 2025.

Verðbólguskot fást því ekki bætt og launavísitalan ræður öllu án tillits til verðbólgu sem stangast á við greinina sem greinargerðin á að skýra. Samkvæmt frumvarpinu á 62. grein laga um almannatryggina að hljóma svona.

Greiðslur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 42. gr. og fjárhæð skv. 28. gr., skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launavísitölu, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.

Hingað til hefur verið miðað við hækkanir ár frá ári en ekkert í sjálfu frumvarpinu segir að það skuli breytast. Í versta falli er ósamræmi og í besta falli óljóst hvort að sjálft frumvarpið sé í takt við skilaboð ráðherrans. Ekki þarf djúpstæða lögfræðiþekkingu til að sjá að þar trompa lögin greinargerðina.Hér rekst hvað á annað í vandræðagangi.

Öngstræti

Þegar frumvarp er gallað og greinargerðin nær ekki að stoppa í götin svo það kallar til viðbótar á skrif í fjölmiðlum er rétt að staldra við og taka af allan vafa: Breyta lögunum sjálfum í takt við raunverulegan vilja stjórnvalda í stað þess að eiga á hættu að baka ríkinu stórfellda skaðabótaskyldu vegna verðbólgu sem ekki fékkst bætt. Forsætisráðherra virðist síðan hafa reynt að nota aðra leið til að snúa ríkisstjórninni frá eigin öngstræti í hlaðvarpinu Ein pæling: Að þegar upp er staðið muni fjárveitingarvaldið ráða hversu miklar hækkanirnar verða. Fróðlegt væri að fá lögfræðilegt álit á því hvort að ríkið myndi þá skapa sér skaðabótaskyldu með því að fara þannig gegn lögum um réttindi fólks.

Eftir stendur að slæmt mál er ennþá slæmt þó það væri skárra ef búið væri raunverulega um hnútana eins og ráðherra lýsir, því útfærslan hér reynist skammgóður vermir. Ef fyrirætlan ráðherra væri skýrt útfærð bæði í frumvarpi og greinargerð væri engu að síður mjög líklegt að launavísitalan hækki hraðar en raunveruleg laun landsmanna sem þýðir einfaldlega að ríkisfjármálasprengjan tifar hægar en ef hinn svokallaði „tvöfaldi lás“ væri lögfestur með 62. gr. laganna sem nú ganga gegn greinargerðinni.

Stundum eru færð rök fyrir því að þetta sé til að vinda ofan af einhverskonar kjaragliðnun, sem lítið fer fyrir greiningum á. Það virðist enda vera fullkomlega á skjön við staðreyndir málsins eins og áður hefur verið rakið og tvær myndir hér að neðan sýna nokkuð glögglega. Eflaust má finna dæmi þar sem hefur myndast einhverskonar kjaragliðnun en það er ekki rök fyrir að hækka greiðslur allra og ekki einu sinni víst að það leysi vandamálið.

Ákvörðun um að önnur ríkisútgjöld mæti afgangi

Ef lendingin verður eins og flestir nema ríkisstjórnin skilja og lögfest verður að lífeyrir hækki hraðar en laun er ljóst að það er meðvituð ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að forgangsraða því framar en öðrum brýnum verkefnum sem fagna má að hún hafi, allavega í orði, sett á oddinn, t.d. aukin innviðauppbygging og sókn í heilbrigðiskerfinu. Grein áðurnefndra Axels Hall og Gylfa Zoega dregur þetta skýrt fram. Ef frumvarpið nær fram að ganga og staðið væri í reynd við markmið stöðugleikareglu opinberra fjármála, sem lögfest var á síðasta ári, ætti að lækka 2% hámarks raunvöxt ríkisútgjalda svo hún virki eins og til er ætlast. Með öðrum orðum þarf að taka tillit til þess í stöðugleikareglunni að það verður minna svigrúm til hækkunar annarra ríkisútgjalda en ella. Ósjálfbærum hækkunum almannatryggingakerfis er að óbreyttu einfaldlega hleypt í gegn um regluna sem verðhækkanir án þess að hún veiti viðnám.

Betur heima setið

Allt rekst á hvers annars horn í þessu máli. Það er lágmarkskrafa að stjórnarfrumvörp séu í samræmi við vilja stjórnvalda og að stjórnvöld horfi til framtíðar við lagasetningu þannig að lögin skapi framtíðarkynslóðum ekki veruleg vandræði. Frumvarp stjórnvalda virðist uppfylla hvorugt og því er niðurstaðan eftir sem áður sú sama: Alþingi á að segja nei.

Með lögum skal land byggja, ekki greinargerðum og greinarskrifum.

Höfundur er hagfræðingur hjá Arion banka.