Reynslan skiptir máli – við þurfum að meta hana af sann­girni

Í íslensku samfélagi eru fjölmargir sem hafa byggt upp mikla þekkingu og færni í starfi án þess að hafa lokið formlegu námi. Þetta er fólk sem hefur lagt sitt af mörkum á vinnumarkaði árum saman, oft í krefjandi störfum, en stendur samt frammi fyrir því að skorta „réttu pappírana“.

Ástæður þess að fólk fer ekki hefðbundna námsleið eru margar og vel þekktar. Fjárhagsstaða, fjölskylduaðstæður, tímaleysi eða einfaldlega skortur á áhuga á skóla á ákveðnu skeiði ævinnar. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að fólk lærir gríðarlega mikið í starfi. Sú þekking hverfur ekki þótt hennar hafi ekki verið aflað í skólastofu.

Raunfærnimat byggir á einfaldri en mikilvægri hugmynd: að reynsla og færni sem aflað er í starfi eigi að teljast með þegar fólk sækir sér frekara nám. Fyrir marga getur það skipt sköpum að þurfa ekki að byrja alveg frá byrjun, heldur fá viðurkenningu á því sem maður kann nú þegar. Það gerir námið auðveldara, sérstaklega fyrir þá sem hafa verið lengi frá skóla og bera ábyrgð á fjölskyldu og vinnu.

Ég hef séð hvernig slíkt mat getur haft djúpstæð áhrif á einstaklinga. Margir ganga inn í ferlið með litlar væntingar, jafnvel vantrú á eigin getu. En þegar færnin er sett í orð og metin formlega breytist sjálfsmyndin. Sjálfstraust eykst, áhugi á áframhaldandi námi kviknar og fólk sér nýja möguleika sem áður virtust lokaðir.

Ávinningurinn er ekki aðeins persónulegur heldur samfélagslegur. Þegar við nýtum þá þekkingu sem þegar er til staðar, í stað þess að hunsa hana, styrkjum við fagmennsku, gæði starfa og stöðu fólks á vinnumarkaði. Við sendum jafnframt skýr skilaboð um að nám sé ekki einsleitt ferli sem allir verða að fara á sama tíma og á sama hátt.

Raunfærnimat er ekki afsláttur af námi. Það er sanngjörn viðurkenning á því að fólk lærir á mismunandi hátt og á ólíkum tímum ævinnar. Dæmin sýna að margir sem fá reynslu sína metna halda áfram í formlegt nám, ljúka prófum og ná markmiðum sem þeir töldu áður óraunhæf.

Að lokum langar mig að nefna dæmi um einstakling sem hafði unnið lengi í sinni faggrein án þess að ljúka námi. Hann hafði gefist upp á skóla snemma á lífsleiðinni og sannfært sjálfan sig um að það skipti í raun engu máli. Þegar hann loks lét verða af því að láta meta reynslu sína kom í ljós að hann var mun nær markmiðinu en hann hélt. Þegar sveinsprófið var í höfn sagði hann að stærsta breytingin hefði ekki verið í starfinu heldur í honum sjálfum. Hann hafði loksins látið draum sinn rætast – fyrir sjálfan sig.

Ef við ætlum að tala af alvöru um ævilangt nám og jafna stöðu fólks á vinnumarkaði verðum við að viðurkenna gildi reynslunnar. Hún skiptir máli – og hún á skilið að vera metin.

Höfundur er náms- og starfsráðgjafi og deildarstjóri í Iðunni fræðslusetri