Sjálfs­mynd þjóðar

Heimsmynd okkar er gerbreytt, nánast hrunin. Öll samskipti Evrópu og Bandaríkja Norður Ameríku eru í uppnámi og verða sennilega aldrei söm.

Undanfarin misseri hefur máttugasta og ofbeldisfyllsta heimsveldi sögunnar, geislandi af sjálfsaðdáun og sannfæringu um eigið ágæti, drifið áfram af styrk, völdum og fyrirlitningu á alþjóðalögum, farið offari á alþjóðasviðinu. Þessar vikurnar beinist athyglin að Bandaríkjum Norður Ameríku m.a. vegna hótana um að taka yfir Grænland með góðu eða illu, innlima Canada, árásarstríði gegn Íran í samvinnu við Ísrael og óljósri hótun um að næst komi röðin að Kúbu. Til að undirbúa yfirtöku á Kúbu hefur eyjan verið sett í herkví og komið í veg fyrir að Kúbverjum berist nauðsynlegt eldsneyti. Nú síðust misseri hafa hersveitir BNA drepið tugi manna á bátum á alþjóðlegu hafsvæði fyrir utan strendur Venesúela vegna gruns um að þeir smygli eiturlyfjum. Hersveit BNA réðst inn í Venesúela, rændi þjóðhöfðingja landsins og færði í fangelsi í Bandaríkjunum.

Viðbrögð Evrópuríkja, þ.m.t. norðurlanda, með einni undantekningu, Spáni, hafa verið máttlaus, einkennst af undirlægjuhætti og nánast meðvirkni með dólgshætti stjórnvalda í Bandríkjunum. Þessi viðbrögð eru einstaklega lágkúruleg þegar í húfi eru mannréttindi, sjálfstæði þjóða, virðing fyrir alþjóðalögum og almennt siðræn samskipti á alþjóðavísu. Ofbeldið gagnvart Grænlandi/Danmörku er mjög sérstakt þar sem um er að ræða land sem tilheyrir sama bandalagi, NATO. Í NATO-samstarfinu í áranna rás hefur Danmörk verið áberandi í fylgispektinni við BNA, sent hermenn til liðs við her Bandaríkjanna í margskonar hernaðarbrölti þeirra, s.s. Afganistan og Írak og leyniþjónustur landanna virðast hafa verið í mjög nánu samstarfi. Í þessu ljósi eru hótanir BNA gegn Grænlandi/Danmörku vægast sagt sérstakar. Mér er til efs að forsætisráðherra Danmerkur lýsi yfir trausti á BNA eftir þessi samskipti við stórveldið. Og við þessar aðstæður þylja íslenskir ráðamenn möntruna um „vinaþjóðina í vestri“, „líkt þenkjandi þjóð“ og „verðugan bandamann“ en einnig hina miklu þýðingu þess að eiga varnarsamning við Bandaríkin. Varnarsamningurinn við BNA sé „kjarninn og uppistaðan í vörnum og öryggi Íslands“. „Við getum treyst á Bandaríkin“ fullyrti forsætisráðherra Íslands fyrir nokkru. Það er vægast sagt furðuleg fullyrðing þegar við blasir að nánast engin þjóð á jarðríki, nema kannski Ísrael, treystir Bandaríkjum Norður Ameríku í dag. Og þessa dagana er utanríkisráðherra Íslands í enn einni kurteisisheimsókninni til BNA og þar er reynt að sleikja upp ráðamenn og leggja áherslu á „að brýnt sé að efla öryggis-og varnarmálasamstarf þjóðanna“. Í hvaða hugarheimi lifir utanríkisráðherra Íslands?

Sagan.

Nánast frá stríðslokum 1945 hefur stórveldið í vestri sýnt sig vera árásargjarnasta herveldi sögunnar og slóð þeirra á plánetunni Jörð blóði drifin. Skoðum aðeins söguna. Byrjum á Hiroshima og Nagasaki. Í ágústmánuði 1945 vörpuðu Bandaríkjamenn kjarnorkusprengjum á borgaraleg skotmörk í Japan og drápu eða særðu um 300.000 saklausa borgara. Nokkrum árum síðar hófst stríð í Kóreu og síðan löng röð stríðsátaka, Víetnam, Laos, Kambódía, fyrra Íraksstríðið, Afganistan, seinna Íraksstríðið. Þetta stríðsbrölt BNA undanfarna áratugi hefur kostað miljónir saklausra borgara lífið og lagt samfélög í rúst. Og nú nýlega hafa Bandaríkjamenn í samvinnu við Ísrael ráðist á Íran undir því yfirskini að Bandaríkjunum stafi ógn af Íran! Undir það hefur utanríkisráðherra Íslands tekið. Fyrir utan þessi helstu stríðsátök BNA síðustu áratugi hafa stjórnvöld í Bandríkjunum stutt alþjóðlega öfgahópa, vígahópa og ógnarstjórnir víða um heim. Bandaríkin hafa rekið fangabúðir í Guantanamo fyrir utan lög og rétt frá árinu 2002. Þar hafa fangar verið í haldi árum og áratugum saman án löglegra réttarhalda, mannréttindi þeirra fótum troðin og sumir sendir í sérstakar fangabúðir í Evrópu þar sem pyntingum var beitt við yfirheyrslur. Guantanamobúðirnar og öll sú framkvæmd er vörðuð alvarlegum mannréttindabrotum og brotum á fjölmörgum alþjóðalögum og alþjóðasamningum. Allt frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar hafa Bandaríkjamenn stutt dyggilega við árásar- og útþenslustefnu Ísraels með fjárframlögum og vopnum. Aðgerðir Ísraela á þessum tíma hafa einkennst af kúgun, drápum, landránum og aðskilnaðarstefnu sem leitt hafa ólýsanlegar hörmungar yfir Palestínumenn. Og nú síðustu ár hafa Bandaríkin skilyrðislaust stutt hryllilegt þjóðarmorð Ísraela í Palestínu.

Á hátíðarstundum vilja margir íslenskir stjórnmálamenn kalla Banaríkin „vinaþjóð“. Þessi barnalega óskhyggja um vinaþjóðina í vestri hefur einkennt afstöðu þorra íslenskra ráðamanna áratugum saman. Flestir hugsandi menn vita þó að stórveldi eiga engar „vinaþjóðir“ heldur aðeins sameiginlega hagsmuni og þá oftast tímabundið. Þrátt fyrir þessa ofbeldisfullu, blóðugu slóð Bandaríkja Norður Ameríku virðast íslenskir ráðmenna aldrei spyrja sig þeirrar spurningar hvort þetta bandalag samræmist sjálfsmynd Íslands, sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar. Og það má spyrja: Ráða fyrst og fremst efnahagslegir hagsmunir því að við eru enn í þessu nána sambandi við BNA?

Sjálfsmyndin

Íslendingar vilja halda á lofti þeirri ímynd að við séum friðelskandi þjóð þar sem mannréttindi, jafnræði, þróað lýðræði, velferð, almenn menntun og almenn velsæld einkenni samfélagið. Þegar slík þjóð velur sér sérstakan bandamann er þá ekki eðlilegt að svokallaður „verðugur bandamaður“ uppfylli sambærileg skilyrði? Þegar sjálfstæð þjóð gerir samning við stórveldi um „varnarsamstarf“ er þá óeðlilegt að gera siðferðilegar kröfur? Getur friðsöm þjóð, Íslendingar, réttlætt varnarsamning við stórveldi með svo blóðugan feril? Stórveldi sem hiklaust brýtur Genfarsáttmálann, hunsar manréttindasáttmála SÞ, hefur verið staðið að stríðsglæpum víða um heim og brýtur ýmiss alþjóðalög- og samþykktir hvenær sem það hentar þeirra hagsmunum. Er slíkt samfélag „verðugur bandamaður“? Er samningur við slíkt stórveldi siðferðilega réttlætanlegur?

Það er deginum ljósara að þróun síðustu ára kallar á heildstæða endurskoðun á öryggis- og varnarmálum Íslands. Við þurfum að meta það hverja við kjósum að semja við sem helstu bandamenn. Það val og þeir samningar verða að grundvallast á sjálfstæðri hagsmunagreiningu, lýðræðislegri umræðu og vera í samræmi við gildi okkar um frið, lýðræði og mannréttindi. Öryggishagsmunir íslands eru ekki hernaðarlegir, kafbátaleit og loftrýmisgæsla og annað hernaðarbrölt hafa engin áhrif á öryggi Íslendinga. Þær ógnir sem Ísland þarf að takast á við eru fjölþátta, kerfislægir innviðir, fjarskipti, net-og upplýsingaöryggi, öryggi greiðslukerfa, sjálfbær matvælaframleiðsla/fæðuframboð, orkuöryggi og orkuskipti svo fátt eitt sé nefnt. Í þessu ljósi er eðlilegt að fyrsta skrefið í endurskoðun öryggis- og varnarmála sé að segja upp varnarsamningnum við BNA frá 1951. Þegar við eru laus úr þeirri sambúð getum við markað stefnu og stöðu okkar meðal þjóða heims óháð varnarstefnu Bandaríkjanna og öðrum hernaðarhagsmunum þeirra.

Höfundur er stjórnarmaður í VG.