Ís­landi lýst sem „nú­tíma fámennisveldi“ uppfullu af spillingu

Nafngreindir og ónafngreindir viðmælendur miðilsins lýsa „fámennisveldi“ þar sem fámennur hópur hefur óhóflega mikil áhrif á pólitískar ákvarðanir og iðnaði sem byggi á „ótta, stjórnun, græðgi og pólitískum áhrifum.“

„Út á við er Ísland þekkt sem friðsælt lýðræðisríki sem græðir mikið á nýveiddum fiski úr nærliggjandi hafsvæðum. En á Íslandi kraumar önnur frásögn um valdatengsl í landinu,“ segir í inngangi greinarinnar. Heimildarmenn blaðsins eru sagðir telja núverandi og fyrrverandi stjórnmálamenn, embættismenn, hagfræðinga og starfsmenn útgerðarfyrirtækja.

Berlingske hefur eftir Daða Má Kristóferssyni, fjármála- og efnahagsráðherra, að hann hafi reynt að „laga“ vandamálið en sterkur þrýstihópur standi í vegi þess. Þá lýsi hann samfélagi sem einkennist af eiginhagsmunum og frændhygli.

„Það er vandamál á Íslandi að stjórnmálamenn taka sérhagsmuni að miklu leyti til greina,“ segir fjármála- og efnahagsráðherra. Hann vill þó ekki ganga svo langt að tala um fámennisveldi.

Berlingske segir að aðrir fyrrverandi og núverandi stjórnmálamenn fullyrði að þeir hafi upplifað „þrýsting“ og „óbeinar ógnir“ frá sjávarútveginum. Daði Már leggur fyrst og fremst áherslu á tengslin milli Sjálfstæðisflokksins og sjávarútvegsins. Fullyrða hann og fleiri heimildarmenn danska miðilsins að það sé í raun „bein lína“ frá Sjálfstæðisflokknum til Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS).

Elíta með völdin

Kjartan Sveinsson, formaður Landssambands smábátaeigenda, er afdráttarlaus.

„Það er ákveðin elíta sem hefur völdin á Íslandi – það er nánast ekkert eftir fyrir alla aðra,“ segir hann og heldur áfram: „Ólíkarkar eru líklega besta orðið til að lýsa þeim.“

Sigurjón Þórðarson, þingmaður Flokks fólksins og formaður fjárlaganefndar, tekur undir í samtali við Berlingske. „Við erum orðin fámennisveldi (d. oligarki). Það er raunveruleikinn.“

Gylfi Magnússon, hagfræðingur og fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, segir að „fámennisveldi [sé] gagnlegt hugtak.“ Þorvaldur Gylfason, prófessor emeritus í hagfræði við Háskóla Íslands, gengur enn lengra.

„Ísland er orðið nútíma fáveldisríki og ólígarkarnir eru útgerðarmennirnir sem eru í grundvallaratriðum nýrík og þröng stétt valdamikils fólks,“ segir Þorvaldur.

Stór hluti upplifði spillingu

Danski miðillinn segist hafa óskað eftir svörum frá hópi fólks með faglega reynslu eða beina þekkingu á íslenskum sjávarútvegi og flestir þeirra hafi svarað því að „spilling [væri] alvarlegt vandamál á Íslandi sem þyrfti að lagfæra strax.“

Þá vísar Berlingske í könnun Maskínu frá árinu 2019 þar sem 72,6% svarenda sögðu mikla spillingu vera í íslensku viðskiptalífi og 71,9% sögðu það sama eiga við um stjórnmálin.

Berlingske fjallar einnig um starfsemi Samherjasamstæðunnar í Namibíu og meint mútubrot, peningaþvætti og auðgunarbrot þar í landi. Greint var frá því síðasta sumar að rannsókn embættis héraðssaksóknara á málinu væri lokið og gögnum hefði verið komið til saksóknara embættisins. Níu manns, bæði fyrrverandi og núverandi starfsmenn Samherja, eru með réttarstöðu sakbornings í málinu.

Þá er rætt við Jóhannes Stefánsson, uppljóstrara og fyrrverandi stjórnanda hjá Samherja í Namibíu, sem grunar að eitrað hafi verið fyrir sér eftir að hann hætti störfum hjá fyrirtækinu í desember árið 2016. 

Einnig fjallar danski miðillinn um umfjöllun Heimildarinnar og Kjarnans þar sem greint var frá því að starfsmaður Samherja hafi áreitt Helga Seljan blaðamann, aðgerðir svokallaðrar „Skæruliðadeildar“ fyrirtækisins og fjölmiðlaumhverfið á Íslandi. Sömuleiðis er úthlutun kvóta í árdaga fiskveiðistjórnunarkerfisins og þróun þess gerð að umtalsefni.

Daði Már fjármálaráðherra segist í samtali við Berlingske hafa reynt að breyta kerfinu og kallað eftir því að hluti af kvótanum verði settur til hliðar og seldur á útboði á hverju ári. 

Aðspurður hvers vegna það hafi ekki orðið að veruleika svarar Daði: „Leyfið mér að orða það svona: Það er mjög öflugur pólitískur þrýstihópur.“