Tuttugu stærstu eiga 400 milljarða í öðrum fé­lögum

Ný skýrsla sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vann fyrir atvinnuvegaráðuneytið að beiðni Dags B. Eggertssonar, þingmanns Samfylkingarinnar, og annarra meirihlutaþingmanna varpar ljósi á eignarhald 20 stærstu útgerðarfélaga landsins, og svokallaðra „tengdra aðila“, í íslensku atvinnulífi.

Þar má sjá hvernig stórir aðilar í sjávarútvegi, t.d. Brim, Samherji eða Síldarvinnslan svo eitthvað sé nefnt, hafa með beinni eignatöku, dótturfélögum og/eða svokölluðum krosseignatengslum komið sér upp eins konar eignarhaldsvef.

Raunar hafa stærstu kvótaeigendur kastað neti sínu langt út fyrir sjávarútveginn sjálfan, og eiga ýmist með beinum eða óbeinum hætti hlut í fasteignafélögum, matvælaframleiðslu og jafnvel flugfélagi.

Félög Guðmundar eiga mest

Samkvæmt skýrslunni áttu samstæður tuttugu stærstu útgerðanna í lok árs 2024 eignir að andvirði 406,3 milljarða króna, þar af 228 milljarða króna í öðrum útgerðum, 129 milljarða í öðrum íslenskum fyrirtækjum (sem ekki eru í sjávarútvegi), og 50 milljarða í erlendum félögum.

Fjárfestingar þessara tuttugu félaga frá 2014-2024 námu 240 milljörðum hvort sem um ræðir útgerðir og íslensk félög eða erlend.

Þorri þessara eigna er hjá fjórum stærstum: Brim á um 73 milljarða samtals, Útgerðarfélag Reykjavíkur um 66 milljarða, Fisk Seafood á um 64 milljarða og Síldarvinnslan 63.

Sömu eigendur?

Þrátt fyrir að yfirlýst markmið skýrslunnar hafi verið að kortleggja „raunverulegt eignarhald“ í sjávarútvegi virðast mörg þessara félaga vera í eigu sama fólks en samt listuð hvert í sínu lagi.

Athygli vekur til dæmis að Brim og Útgerðarfélag Reykjavíkur séu hér skilgreind sem sitt hvort félagið en ÚR er allt í eigu Guðmundar Kristjánssonar, forstjóra Brims, sem er svo stærsti eigandinn í Brim (49,5 prósent). Þessi tvö félög eiga um þriðjung af téðum 400 milljarða króna eignum sem skýrslan fjallar um.

Sömuleiðis má benda á Síldarvinnslan eigi allan hlut í útgerðarfélaginu Vísi ehf. og Bergi-Hugin ehf. Öll þessi þrjú félög eru skráð sem sitt eigið félag og rata öll á lista yfir 20 stærstu útgerðirnar. Síldarvinnslan er að stærstum hluta í eigu Samherja annars vegar og Brims hins vegar.

Í skýrslunni er tekið fram að aðeins sé horft á fjárfestingar þeirra tuttugu tilteknu félaga sem fengu kvótann úthlutaðan, en ekki fjárfestingar samstæðnanna í heild. Hver sjálfstæður leyfishafi, t.d. útgerð með eigið einkennisnúmer og kvóta, er greindur út af fyrir sig.

Kasta út breiðu neti

Stærstu kvótaeigendurnir eiga gjarnan fjölbreytt safn félaga í öðrum rekstri, hvort sem um ræðir fasteignir eða matvælaframleiðslu svo eitthvað sé nefnt.

Brim á til dæmis fasteignafélagið Breiðina ehf. Félagið á einnig fjölda dótturfélaga erlendis, svo sem félögin S-13 Holding, Icelandic Japan og Icelandic China HoldCo. Einnig rekur Brim flutningafyrirtækið Brim Shipping.

Skinney-Þinganes á útgerðirnar Hvanney og Vigur en einnig kúabúið Selbakka. Félagið á svo fjárfestingafélagið Þingey, sem á svo byggingarfélagið Miðhöfn og einnig hlut í Icelandair.

Augljósasta dæmið er þó FISK Seafood en það er að fullu í eigu Kaupfélags Skagfirðinga (KS), sem á Mjólkursamsöluna og Kjarnafæði Norðlenska. KS á einnig Olís. Síldarvinnslan útgerðr erlendis í gegnum Arctic Fish á Noregi og Ísfélagið á erlendar útgerðir í gegnum Austur Holding.