Fáum samninginn á borðið

Það er gott er að búa á Íslandi. Við erum rík þjóð með há laun, lágt atvinnuleysi og erum sterkt samfélag. Við eigum fisk, orku, ferðaþjónustu og hugvit. En það þýðir ekki að hagkerfið okkar og íslenska krónan sé gallalaus.

Sumir tala um krónuna eins og hún sé tákn um sjálfstæði sem er skiljanlegt þar sem gjaldmiðill er hluti af sjálfsmynd þjóðar. En hvað kostar að reka samfélag með íslensku krónunni?

Kostnaðurinn birtist í hærri vöxtum, gjaldeyrisáhættu, dýrari fjármögnun fyrirtækja, óvissu í viðskiptum, háan gjaldeyrisforða, verðbólguskotum og verðtryggðum lánum sem hækka þegar heimilin þola það síst.

Verðtryggingin er reikningurinn sem heimilin fá

Íslenska sérstaðan er ekki bara krónan. Hún er samspil krónu, verðbólgu og verðtryggingar.

Verðtryggingin varð ekki til vegna þess að hún væri besta lausnin heldur vegna þess að aðrar lausnir virkuðu illa í hagkerfi sem einkenndist af mikilli verðbólgu, gengissveiflum og óstöðugleika. Hún var í raun öryggisnet fyrir lánveitendur og fjármagnseigendur gegn því að verðgildi eigna þeirra rýrnaði þegar krónan tók dýfu og verðbólga rauk upp.

Kostnaðurinn af þessari vernd hefur að stórum hluta lenta á heimilum. Þegar verðbólga hækkar, þá hækkar höfuðstóll verðtryggðra lána jafnvel þótt fólk greiði af lánum sínum. Þannig flyst verðbólgu- og gengisáhætta frá fjármálakerfinu yfir á almenning.

Verðtryggingin getur einnig dregið úr áhrifamætti peningastefnunnar sjálfrar. Þegar vextir eru lágir velja margir óverðtryggð lán. Þegar Seðlabankinn hækkar vexti, til að berjast gegn verðbólgu, færa margir sig yfir í verðtryggð lán til að lækka mánaðarlega greiðslubyrði. Þannig veikjast áhrif vaxtahækkana og hluti af aðhaldi Seðlabankans skilar sér síður út í hagkerfið.

Afleiðingin er sú að Seðlabankinn getur þurft að hækka vexti meira og halda þeim háum lengur en ella til að ná sömu áhrifum. Á sama tíma færist kostnaðurinn að hluta til yfir í framtíðina í gegnum hækkandi höfuðstól verðtryggðra lána. Þetta skapar ákveðna þversögn: verðtryggingin varð til sem vörn gegn verðbólgu, en getur á sama tíma dregið úr virkni þeirra tækja sem eiga að halda verðbólgu niðri.

Verðtrygging er afleiðing vandans, ekki orsök hans. Ef við ætlum að losna við hana til frambúðar, þá verðum við fyrst að skapa stöðugra hagkerfi með lægri verðbólgu, stöðugri gjaldmiðli og lægri vöxtum.

Höfrungahlaupið

Vandinn við krónuna er ekki bara að hún sveiflist mikið, heldur að hún sveiflist oft á versta mögulega tíma.

Þegar krónan veikist hækkar verð á innfluttum vörum og þjónustu. Það ýtir undir verðbólgu sem leiðir til hærri vaxta og hækkunar á verðtryggðum lánum. Á sama tíma hækkar daglegur framfærslukostnaður heimilanna. Höggið kemur því úr fleiri en einni átt.

Þetta er hringrás sem margir Íslendingar þekkja vel. Krónan veikist, verðbólga eykst, vextir hækka og skuldir heimilanna þyngjast. Á meðan minnkar kaupmátturinn og rekstrarskilyrði fyrirtækja versna.

Ný skýrsla um gjaldmiðlavalkosti Íslands, sem unnin var fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytið, staðfestir að þetta er ekki aðeins upplifun fólks heldur mælanleg staðreynd. Samkvæmt skýrslunni sveiflast íslenska krónan meira en aðrir norrænir gjaldmiðlar og fjármagnsflæði til og frá landinu er einnig mun óstöðugra en í sambærilegum ríkjum.

Stundum er talað um að krónan hafi reynst höggdeyfir í efnahagsáföllum. Það er rétt að hluta til. Veikari króna getur stutt við útflutningsgreinar og mildað áhrif samdráttar. En skýrslan bendir einnig á að krónan geti magnað áföllin.

Þegar alþjóðleg áföll skella á, þá veikist krónan oft á sama tíma og verðbólga eykst. Þá stendur Seðlabankinn frammi fyrir erfiðri stöðu. Til að halda aftur af verðbólgu þarf hann að hækka vexti, jafnvel þótt hagkerfið sé þegar farið að hægja á sér. Niðurstaðan getur orðið sú að heimili og fyrirtæki takist á við hærri vexti, hærra verðlag og minni umsvif.

Þetta er ein af meginástæðunum fyrir því að umræðan um framtíð gjaldmiðilsins snýst ekki aðeins um krónuna eða evruna. Hún snýst um hversu mikinn kostnað við erum tilbúin að bera fyrir þann sveigjanleika sem krónan veitir.

Sjálfstæð peningastefna er kostur, eða hvað?

Sterkustu rökin fyrir krónunni er sjálfstæð peningastefna. Með eigin gjaldmiðli getur Seðlabanki Íslands ákveðið vexti út frá íslenskum aðstæðum í stað þess að fylgja sameiginlegri vaxtastefnu stærri hagkerfa. Það er raunverulegur kostur. Spurningin er hins vegar hversu vel þetta kerfi virkar í reynd og hvað það kostar.

Í litlu og opnu hagkerfi, eins og því íslenska, mótast efnahagsaðstæður að miklu leyti af þróunni erlendis. Alþjóðlegir vextir, fjármagnsflæði og viðhorf fjárfesta hafa veruleg áhrif á íslenskan gjaldeyris- og fjármálamarkað, óháð því hvaða stefnu Seðlabankinn velur.

Skýrslan um gjaldmiðlavalkosti Íslands sýnir að vaxtabreytingar í Evrópu hafi umtalsverð áhrif á gengi krónunnar og þróun íslensks hagkerfis. Það undirstrikar að sjálfstæðið er ekki eins mikið og hefur verið haldið fram.

Við höfum eigin gjaldmiðil og stýrum eigin stýrivextum. Í litlu hagkerfi, eins og í því íslenska, sem er með takmarkaðan gjaldeyrisforða og mikla tengingu við alþjóðleg fjármálakerfi, þá eru mörguleikar til að fara eigin leiðir oft minni en margir gera sér grein fyrir.

Því má segja að sjálfstæð peningastefna snúist um hvort ávinningurinn af henni vegi þyngra en kostnaðurinn sem fylgir sveiflukenndum gjaldmiðli.

Gengisfall hjálpar ekki eins mikið og við höldum

Önnur rök fyrir krónunni er að gengisfall bæti samkeppnishæfni. Það er að einhverju leyti rétt en áhrifin eru takmörkuð. Álverin geta ekki aukið framleiðslu vegna veikari krónu og sjávarútvegurinn er bundinn af kvótum. Gengisfall hækkar því fyrst og fremst tekjur útflutningsfyrirtækja í krónum en leiðir ekki endilega til meiri útflutnings.

Á sama tíma hækkar verð á innflutningi, verðbólga eykst og kaupmáttur heimila rýrnar. Skýrslan bendir til þess að gengisfall skili sér oft í hærra verðlagi og lægri raunlaunum án þess að útflutningsmagn aukist verulega. Með öðrum orðum: fyrirtækin njóta ávinningsins, en heimilin bera stóran hluta kostnaðarins.

Krónuskatturinn

Krónan kostar okkur meira en gengissveiflurnar einar gefa til kynna. Vegna smæðar hennar og óstöðugleika krefjast fjárfestar hærri vaxta, fyrirtæki bera aukinn kostnað vegna gengisáhættu og fjármögnun banka verður dýrari. Þessi aukakostnaður skilar sér að lokum í hærri vöxtum, hærra verðlagi og minni fyrirsjáanleika fyrir heimili og fyrirtæki.

Samkvæmt skýrslu um gjaldmiðlavalkosti Íslands, þá er fjármagnsflæði Íslands er um þremur til fjórum sinnum sveiflukenndara en á evrusvæðinu. Það dregur úr samkeppnishæfni landsins og gerir fjárfestingar áhættusamari en í nágrannalöndum okkar.

Hvað myndi evran bæta?

Evran myndi ekki leysa öll vandamál Íslands en hún gæti leyst nokkur mikilvæg vandamál sem fylgja smáum og sveiflukenndum gjaldmiðli.

Í dag fara um 77% af vöruútflutningi Íslands til EES-ríkja. Með evru myndi stærstur hluti viðskipta okkar fara fram í sama gjaldmiðli og helstu viðskiptalönd okkar nota. Það myndi draga úr gengisáhættu, lækka viðskiptakostnað og auka fyrirsjáanleika fyrir fyrirtæki og heimili.

Evran gæti einnig lækkað fjármagnskostnað. Heimili, fyrirtæki, bankar og ríkið fengju aðgang að stærra og dýpra fjármálakerfi sem myndi draga úr þeirri gjaldeyrisáhættu sem íslenskt hagkerfi ber í dag.

Þá myndi þörfin fyrir stóran gjaldeyrisforða minnka. Samkvæmt skýrslunni gæti evruupptaka losað um fjármuni sem nema allt að 10% af landsframleiðslu og skapað svigrúm til lægri skulda eða annarrar uppbyggingar. Þetta eru ekki töfralausnir en kostirnir sem fylgja því að vera hluti af stærra og stöðugra myntsvæði.

Evran krefst aga í efnahagsstjórn

Evran er ekki töfralausn. Með henni myndi Ísland missa sjálfstæða vaxtastefnu og möguleikann á að bregðast við áföllum með gengisfellingu krónunnar. Þess í stað þyrfti aðlögunin að koma í gegnum laun, framleiðni, ríkisfjármál og ábyrga efnahagsstjórn.

Stærsta áskorunin væri launamyndunin. Laun á Íslandi hafa um árabil hækkað hraðar en framleiðni og hraðar en víða á evrusvæðinu. Ef sú þróun héldi áfram eftir upptöku evru gæti samkeppnishæfni landsins versnað án þess að hægt væri að leiðrétta stöðuna með gengisfellingu.

Þess vegna þarf Ísland að styrkja launamyndun, ríkisfjármál og húsnæðismarkað áður en tekin er ákvörðun um gjaldmiðil. Annars er hætta á að eitt vandamál verði einfaldlega skipt út fyrir annað.

Að halda krónunni er líka ákvörðun

Umræðan er oft sett fram eins og breyting sé áhætta en óbreytt ástand sé öryggi. Að halda krónunni er líka ákvörðun. Það er ákvörðun um að búa áfram við gengissveiflur, verðtryggingu, háa vexti og hagkerfi sem er viðkvæmara fyrir áföllum en flest nágrannalönd okkar.

Það er ekkert rangt við þá ákvörðun en við verðum að vera heiðarleg um afleiðingarnar. Næsta gengisfall mun aftur ýta undir verðbólgu. Verðtryggð lán munu hækka og vextir gætu þurft að vera háir í lengri tíma. Að lokum þá lendir kostnaðurinn á heimilinum og fyrirtækjum.

Skýrslan segir ekki að Íslandi eigi að ganga í Evrópusambandið og taka upp Evru. En hún skýrir heldur ekki hvers vegna við eigum að halda uppteknum hætti án þess að skoða aðra kosti.

Spurningin er því ekki hvort breytingar fela í sér áhættu. Spurningin er hvort við séum tilbúin að halda áfram að borga kostnaðinn sem fylgir núverandi kerfi.

Af hverju að skoða ESB?

Spurningin er ekki hvort okkur líki við Evrópusambandið eða ekki. Spurningin er hvort við eigum að skoða af alvöru hvaða valkostir standa Íslandi til boða til framtíðar.

Það er erfitt að hafna samningi sem enginn hefur séð. Áður en þjóðin tekur afstöðu þá þarf hún að vita hvað er í boði.

Við eigum hvorki að samþykkja ESB-aðild í blindni né hafna henni í blindni. Við eigum að gera það sem skynsöm og sjálfstæð þjóð gerir: fara í viðræður, fá skilmálana á borðið, greina áhrifin og taka síðan upplýsta ákvörðun.

Til þess þurfum við að vita hvaða niðurstöðu væri hægt að ná í sjávarútvegi, landbúnaði, orkumálum, byggðamálum, ríkisfjármálum, regluverki og fjármálakerfi. Við þurfum einnig að skilja hvaða áhrif möguleg upptaka evru hefði á heimili og fyrirtæki.

Áður en hægt er að segja já eða nei þarf fyrst að liggja fyrir hvað samningurinn felur í sér. Það er ekki veikleiki að vilja kynna sér valkostina. Það er einfaldlega heilbrigð skynsemi.

Hvað þarf að gerast áður en evra kæmi til greina?

Ef Ísland ætlar að skoða evru af alvöru þarf ákveðin heimavinna að vera unnin.

Í fyrsta lagi þarf að bæta launamyndun. Laun geta ekki til lengdar hækkað hraðar en framleiðni án þess að það leiði til verðbólgu, hærri vaxta eða lakari samkeppnishæfni. Þetta er mikilvægt hvort sem við höldum krónunni eða tökum upp evru.

Í öðru lagi þarf meiri aga í ríkisfjármálum. Ríkið þarf að byggja upp svigrúm á góðum tímum svo það geti brugðist við þegar á móti blæs.

Í þriðja lagi þarf að undirbúa fjármálakerfið vel. Lægri vextir gætu aukið þenslu á húsnæðismarkaði og því þarf skýrar varúðarreglur fyrir banka og lánamarkað.

Í fjórða lagi þarf að ákveða inngöngugengi af mikilli nákvæmni. Rangt gengi gæti annaðhvort skaðað samkeppnishæfni eða aukið verðbólgu.

Að lokum þarf raunhæfa áætlun um hvernig draga megi úr vægi verðtryggingar og byggja upp stöðugra lánakerfi til framtíðar.

Fáum samninginn á borðið

Við eigum að fara í viðræður við ESB, fá samninginn á borðið og meta hann af yfirvegun. Þá getum við borið saman tvo raunverulega valkosti: kostnaðinn við núverandi kerfi og skilmála mögulegs nýs kerfis.

Ef samningurinn er slæmur eigum við að segja nei. Ef samningurinn er góður eigum við að hafa hugrekki til að segja já. Það versta sem við getum gert er að neita að skoða valkostina.

Eins og staðan er núna, þá er krónan okkur dýr. Verðtrygging og háir vextir eru ekki náttúrulögmál. Þetta eru afleiðingar af kerfi sem við höfum byggt upp og getum breytt ef við kjósum svo.

Mín niðurstaða er því einföld: skoðum samninginn, klárum nauðsynlegar umbætur heima fyrir og tökum síðan upplýsta ákvörðun.

En fyrsta skrefið er að fá samninginn á borðið.

Höfundur er með MPM í verkefnastjórnun og forstöðumaður hjá RB.