Svartkimi sam­fé­lagsins: Þegar tveir heimar mætast í yfirheyrsluherberginu

 Leikrit fáránleikans á Hverfisgötu – Seinni hluti

Andrúmsloftið inni í yfirheyrsluherberginu á lögreglustöðinni við Hverfisgötu er þykkt. Það er hægt að skera það með hníf. Hér inni ríkir enginn kærleikur, heldur hrein og tæpulaus fyrirlitning báðum megin við borðið. Þetta er saga af tveimur hliðum á sama samfélaginu, hliðum sem eiga enga samleið, en eru læstar í eilífum dansi afbrota, vanrækslu og refsinga.

Ísköld taktík og gamlir eikardrumbar

Lögreglumaðurinn sem stýrir yfirheyrslunni er kominn á sjötugsaldurinn, sterklega byggður eins og gamall eikardrumbur eftir fjóra áratugi í eldlínunni. Hárið er grátt og vatnsgreitt út á hlið, skyrtuermarnar uppbrettar og bindið laust. Eftir fimmtán ár á rannsóknardeildinni hefur hann séð og heyrt allt. Hann er þreyttur. Hann þráir ekkert heitara en að sleppa úr „borg óttans“, komast upp úr þessum drullupolli sem hann hrærist í alla daga nú á síðasta ári starfsævi sinnar. Hann telur nú orðið sekúndurnar að fá að fara í kyrrðina í sumarbústaðnum.

En í dag gefur hann engin grið. Hann setur upp hið þekktasta vopn sitt: sálfræðihernað þagnarinnar og ískalda, leikræna kaldhæðni sem minnir á Robert De Niro í hlutverki Al Capone í bíómyndinni The Untouchables.

Andspænis honum situr fólkið úr lokuðum heimi undirmálsfólksins, kerfissérfræðingar í bótakerfinu þar sem heimilisofbeldi og síbrot eru í fastri áskrift, sem er bölvaður arfur sem smitast á milli kynslóða.

Skari: Forhert glottið og mölvaðar minningar

Fyrstur í stólinn er Óskar Þórður, sem neitar að heyra annað nafn en Skari. Hann situr glottandi, lyftir stólnum á tvo fætur og hringlar með tungulokkinn og snýr pinnanum í augnbrúninni. Þegar lögreglumaðurinn bað hann með hvössum tón að taka niður húfuna svaraði hann með eintómum stælum og algjöru virðingarleysi.

„Er einhver dress standard í yfirheyrslum í dag?“ hreytti hann út úr sér við lögreglumanninn.

Þarna snöggfauk í eikardrumbinn. Hann barði hnefanum fast í borðið svo heftarinn hoppaði og þrumaði yfir herbergið og það svo hátt að tónninn múraði aðra umferð á alla fjóra veggina í yfirheyrsluherberginu með fyllingu raddarinnar: „Þú ferð að þeim kröfum og reglum sem ég set hérna inni, er þér það ljóst, Óskar Þórður! Ég leyfi engin höfuðföt, það eru almennir mannasiðir hafðir í heiðri hérna inni!“

Spennan verður rafmögnuð þegar lögmaður Skara, sem mætti of seint, úfinn og eins og nývaknaður af skrifstofusófa, reynir að létta á andrúmsloftinu. Hann fær fljótt að kenna á því og lögreglumaðurinn setur hann rækilega á plássið sitt með ísköldu drápsaugnaráði.

Leiknum lýkur þegar lögreglumaðurinn dregur fram sönnunargögnin: ljósmyndir af Skara og félaga hans, Ómari, við svalahurð í Seljahverfi fyrr um daginn. En það er önnur mynd sem breytir öllu. Mynd sem strákarnir stálu af heimili fórnarlambsins, heimili sem þeir mölvuðu niður þannig að allt var í rúst. Mynd af látnum syni húsráðenda.

„Hvar er myndin, Skari?“ spyr lögmaðurinn, sem sjálfum er misboðið. Skari dregur samankrumpaða myndina úr vasanum og slengir henni á borðið. Móðir hans hreyfir hvorki legg né lið. Hún situr í tæpulausu tómlæti og skoðar á sér neglurnar. Veröld hennar rúmast algjörlega utan um bótatékka og næstu sígarettu.

Nonni: Spegilmynd af glötuðu barni

Næstur er Jón, kallaður Nonni. Hér breytist andrúmsloftið. Nonni situr stjarfur af skelfingu, hnúarnir hvítir á stólsetunni og hakan niðri í bringu. Mamma hans situr við hliðina á honum, gjörsamlega niðurbrotin af skömm.

Hér sé ég sjálfan mig. Ég var olnbogabarn sjálfur, strákur sem kerfið týndi í fangi námsörðugleika. Nonni er ekki hrottinn í sögunni; hann var bara peð, auðveld bráð sem Skari og Ómar notuðu til að standa vörð og átti að blístra ef einhver kæmi.

Í þessu starfi hefur maður heyrt það svo oft: „Ég kýldi hann bara en ég ætlaði ekki að brjóta á honum nefið.“ Þessir krakkar gera sér nefnilega enga grein fyrir afleiðingum ofbeldis. Þau sjá ekki lengra en út fyrir eigin hnúfa í augnablikinu, átta sig ekki á að eitt högg getur rústað lífi annars manns og þeirra eigin í leiðinni.

Lögreglumaðurinn skiptir um ham. Rómurinn verður mýkri, nánast eins og hann sé að tala við barn sem týndist í skógi. Þegar Nonni sér myndirnar af eyðileggingunni og heyrir harmsöguna á bak við myndina af látna stráknum brestur hann endanlega saman. Þetta er ekki grátur glæpamanns sem óttast fangelsi, heldur sár grátur barns sem áttar sig á afleiðingum gjörða sinna.

Ómar: Tilfinningalegt frost Sid Vicious

Síðastur er Ómar Freyr. Hann er grannur, náfölur, saggandi í Levi's-buxum þar sem hann gengur á slitnum skálmunum. Hann er tilfinningalega dauður. Útlitslega og í félagsfærni á hann samleið með Sid Vicious í Sex Pistols; honum er nákvæmlega sléttskítsama um allt og alla. Eina þrá hans er að svífa í eigin vímuskýi og fá að hverfa frá grámyglaða hversdagsleikanum.

Hann situr þarna í hermannafelulituðum anórakka og með bómullarhettupeysu innan undir, með hettuna dregna djúpt yfir höfuðið og svarta húfu dregna alveg niður að augnabrúnum til að gera tilraun til að fela sig frá raunveruleikanum í dagsbirtunni.

Móðir hans situr í horninu eins og hrædd mús. Hún er pilluæta, vofa hverfisins og skugginn sem allir vita af en enginn vill sjá. Strákurinn stjórnar henni með augnaráðinu einu saman. „Hvað ert þú að bulla, þú veist ekkert!“ urrar hann ef hún reynir að tala.

Ómar svarar öllu með sama freðna tóninum og hunsar spurningar lögreglunnar: „No comment.“ Hann neitar að lesa skýrsluna, krotar undir hana af algjöru skeytingarleysi, stendur upp og kjagar út með breiðum mörgæsagangi þeirri sérstöku tækni sem þurfti til að halda buxunum uppi, enda héngu þær á miðjum rassi. Húfan, hettan og anórakkurinn voru hluti af hans harða hylki, en þarna fyrir innan var ekkert annað en tær vanmáttur drengs sem hafði tapað alla tíð, þekkti ekkert annað og var að taka „one-way ticket“ á Litla-Hrauni.

Síbrotaáskriftin

Úti í anddyri mætast þeir aftur, Skari og Ómar. Þeir mætast án orða, eitt skilningsríkt augnatillit á milli tveggja „hrotta“ sem fyrirlíta kerfið jafnt. Þeir ganga út í snjófjúkið á Hverfisgötu og kveikja sér í sígarettu með skjálfandi höndum.

Ég veit nákvæmlega hvert þeir stefndu. Þeir voru með tvö grömm af svörtu falið á sér og yrðu komnir á ský vímunnar löngu áður en þeir næðu fyrir næsta horn. Þar myndi raunveruleikinn hverfa: Yfirheyrslan, mölvaðar minningar fólksins í Breiðholtinu og vanmáttur mæðra þeirra.

Á morgun mæti ég þeim aftur í sama drullupollinum, þeim eina stað þar sem þessari síbrotaáskrift er aldrei sagt upp.

Höfundur er starfsmaður Fjölsmiðjunnar og áhugamaður um betra samfélag.