Hugleiðingar um meðferð á beiðni um DNA rannsókn á mannabeinum í grafreit

Lára Magnúsardóttir skrifar 8. júní 2026 16:01

Nú eru fréttir um að einstaklingar og fyrirtæki sem ætla að gera sjónvarpsþætti hafi sent þjóðgarðsverðinum á Þingvöllum „beiðni um DNA sýnatöku af beinaleifum Jónasar Hallgrímssonar í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum í tengslum við kvikmyndagerð … Í erindinu er óskað eftir því að þjóðgarðsvörður fyrir hönd Þingvallanefndar láti opna gröfina þannig að hægt sé að komast að beinunum og taka sýni.“

Samkvæmt fundargerð kom þjóðgarðsvörður þessari tvöföldu beiðni á framfæri við Þingvallanefnd, sem starfar fyrir Alþingi í gegnum forsætisráðuneytið. Svarið var svohljóðandi: „Þingvallanefnd er ekki heimilt að veita slíka heimild nema að fyrir liggi dómsúrskurður og geti þá tekið afstöðu til slíkrar umsóknar.“ Hvers vegna leggur Þingvallanefnd til að máli sé vísað til dómstóla sem enginn ágreiningur er um? Hefði hún ekki heldur átt að vísa beiðninni frá á þeim forsendum að hún hafi ekki nokkurn skapaðan hlut yfir dánu fólki að segja?

Svona mál er snúið, en fyrst þarf að hafa í huga að „þjóðargrafreiturinn“ sem nefndur er í fundargerðinni, og ef til vill í umsókninni, er ekki til, vegna þess að tillaga um að hann yrði stofnaður hlaut ekki framgang. Það er svo annað mál að á Þingvöllum var vígður reitur þar sem Einar Benediktsson var lagður til hinstu hvílu og síðar voru bein Jónasar Hallgrímssonar tekin úr kirkjugarði í Danmörku og lögð í þann reit. Hann er sennilega í heimagrafreitur samkvæmt Lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu og að því leyti njóta hvorki hann né þeir sem í honum hvíla nokkurrar sérstöðu.

Frá menningarlegu sjónarmiði voru tveir menn jarðaðir í sérstökum grafreit á Þingvöllum fyrir 80 árum í virðingarskyni og engum dylst að sá virðingarvottur var táknrænn og stendur enn, algerlega óháð því hvort mistök hafi verið gerð í því ferli. Hann er ekki hægt að taka aftur nema með einhvers konar fordæmingu og vanhelgun, sem stendur ekki til, en auk þess er grafreiturinn á Þingvöllum sjálfur orðinn menjar um menningarsögu 20. aldar; um hugmyndir og áform sem hafist var handa við en tókst ekki að ljúka. Hvers konar hreyfing á þessari stöðu hlyti að vera pólitísk ákvörðun sem væri ekki á færi neinnar nefndar.

Í grunninn er beiðnin frá kvikmyndagerðarmönnunum um undanþágu frá lagaákvæði sem svo er orðað: „Kirkjugarðar og grafreitir eru friðhelgir, sbr. og almenn hegningarlög“. Samkvæmt almennum hegningarlögum varðar röskun á grafarhelgi sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum. Árétta má að orðið „helgi“ hefur ekki trúarlega skírskotun. Þetta þýðir einfaldlega að skylt sé að láta grafir í friði og allt sem í þeim er.

Strangt til tekið gildir þó mannhelgi í eilífðinni og málefni hinna dauðu heyra undir dómsmálaráðuneytið og undir því eru ýmis embætti og nefndir sem gætu gefið leyfi eða hafnað umsókn áður en hún kæmi á borð ráðherra. Eins og ég skil lögin stjórnar Þingvallanefnd þjóðgarðinum og þótt hún geti fyrir sitt leyti gefið leyfi til þess að stofna þar grafreit þá hefur hún ekki umboð til að heimila að lík séu grafin upp. Raunar hefur hún heldur ekki umboð til að veita rannsóknarleyfi. Hún þarf að gefa leyfi til að kvikmyndir séu teknar á Þingvöllum, en það er ekki hennar verkefni að taka afstöðu til þess hvort kvikmyndagerðarmenn eigi þá aðild að eilífð Jónasar Hallgrímssonar að þeir mættu svala forvitni sinni á gröf hans og líki.

Ætli hefði ekki verið rétt að byrja á því að leggja þessa tilteknu beiðni um að grafa upp jarðneskar leifar manns til rannsóknar fyrir kirkjugarðaráð, en dómstólar ættu hvergi að koma við sögu nema ástæða þyki til að draga ákvarðanir framkvæmdavaldsins í efa. Þess vegna er það næsta furðulegt að Þingvallanefnd skuli reyna að beina máli í þann farveg og enn frekar þegar um er að ræða málaflokk sem hún ræður engu um.

Þótt formaður Þingvallanefndar hafi gert grein fyrir því að þjóðargrafreiturinn hafi aldrei orðið til, hefur hann jafnframt lýst yfir vilja til að skipaður verði starfshópur um „stöðu þjóðargrafreitsins … tilgang hans, sögu og framtíð.“ Hugmyndin vaknaði í kjölfarið á umræddri beiðni og hún kann að vera skynsamleg þótt framsetningin sé mótsagnakennd. Hvað sem úr því verður þarf þó að vera alveg skýrt að meðferð hinna dauðu heyrir ekki undir starfssvið Þingvallanefndar og þess vegna hefði hún líka átt að vísa beiðninni frá.

Undirstöður undanþágubeiðninnar eru hugmyndir um að það sé einhver allt annar en Jónas sem hvílir í grafreitnum á Þingvöllum. Þær byggjast á gróusögum um handvömm Matthíasar Þórðarsonar þjóðminjavarðar, en beiðninni fylgir ekki fræðileg úttekt á helstu gögnum málsins, sem hljóta hið minnsta að vera skrár og skýrslur í Danmörku jafnt og á Íslandi. Þjóðskjalasafnið hefur birt mynd af skýrslunni sem Matthías skrifaði um uppgröft í þeim reit og því leiði sem er skráð sem gröf Jónasar Hallgrímssonar í bókum kirkjugarðsins. Þetta var gert með starfsmönnum þaðan og ekki var talin leika vafi á að það sem þar fannst væri hluti af jarðneskum leifum skáldsins. Þetta hefur legið fyrir frá árinu 1946, en stutt lýsing Matthíasar á verklaginu hefur einnig verið fyrir augum landsmanna síðan blaðamenn inntu hann eftir því í september það ár.

Jafnskjótt og tilskilin leyfi frá danska kirkjumálaráðuneytinu höfðu borist sendiráði Íslands í Danmörku var hafist handa við uppgröftinn, föstudaginn 30. ágúst:

Þann dagvoru teknar úr jörðu jarðneskar leifar danskra hjóna er þar höfðu verið jörðuð 1898 og 1907. Næsta dag, árdegis var rannsókninni haldið áfram og þá voru tekin upp bein manns er jarðaður hafði verið í syðri-hluta reitsins, árið 1875. En bein hans höfðu áður verið grafin upp, 1907, er konan hafði verið þar jarðsett. Fyrstur í þessum grafreit hafði Jónas Hallgrímsson verið jarðaður, árið 1845. Nú voru aðeins jarðneskar leifar hans ófundnar. Nú var grafið nokkru dýpra í norðurhluta grafreitsins, þar sem maður konunnar hafði verið grafinn 9 ár á undan henni. Komu fyrst í ljós leyfar af líkkistu Jónasar og er jeg hafði tekið þær fjalir úr henni, er verið höfðu lok- og hliðarfjalir komu í ljós bein hans. Þau voru svo rotin að þau urðu ekki tekin upp hvert fyrir sig, enda mjög föst í ísaldarleirnum, sem var neðst í gröfinni er kistan hafði verið grafin ofan í. Varð jeg þá að láta losa kistubotninn með beinaleifunum við undirlagið og síðan smeygja þunnri skífu undir allar kistur og beinaleifarnar og hefja þær þannig upp. Voru þær þegar látnar í kassa, er smíðaður hafði verið í kirkjugarðinum, meðan rannsóknin fór fram þennan dag, og er sjeð var hvernig sá kassi ætti að vera.“ (Morgunblaðið 11. september 1956, baksíða).

Kassinn var sendur til landsins á eftir Matthíasi og upphófst þá talsvert mál. Sigurjón Pétursson á Álafossi hafði lagt fram fjármuni og taldi sig eiga beinin, sem hann lét flytja norður í heimabyggt Jónasar til þess að grafa þar; tekist var á um forræðið og greftrunarstaðinn og helstu embættismenn þjóðarinnar blönduðust í málið og blaðaskrif urðu mikil. Allt rann þetta saman við þau pólitísku stórmál sem þá voru efst á baugi og landráðabrigsl voru hvergi spöruð að sögn Birgis Thorlacius fyrrverandi ráðuneytisstjóra árið 1990. Lyktir urðu þær að þann 16. nóvember voru beinin jarðsett á Þingvöllum í blómum skrýddri eikarkistu við mikla viðhöfn og að viðstöddu margmenni.

Eftir það voru skoðanir áfram skiptar um eitt og annað og sumt var ófrágengið. Tekist var á um kostnað og málaferli urðu vegna þess að Sigurjón taldi sig eiga aðild að málinu sem yfirvöld viðurkenndu ekki og ættingjar voru gramir yfir því að hafa ekki fengið að vera með í ráðum. Það mæltist illa fyrir þegar spurt var á Alþingi hvort heimilt væri að grafa menn upp án samþykkis nánustu vandamanna, rétt eins og þegar rukkun barst fyrir viðhaldskostnaði á grafreitnum sem Ísland hafði keypt í Danmörku. Það hafði verið gert í því skyni að geta sótt um uppgraftrarleyfið og var nú gengið í að afsala landinu yfirráðaréttinum. Af þessu öllu þótti lítill sómi.

Strax höfðu komið fram getgátur um að það hefðu ekki verið bein Jónasar sem voru flutt heim, þótt engar nýjar upplýsingar hefðu birst. Engin samræmd útgáfa er af þessum sögnum sem hafa tekið á sig ýmsar myndir á löngum tíma og yfirvöld hafa ekki séð tilefni til að eltast við þær. Menningarpólitískur þrýstingur þar að lútandi hefur heldur ekki skapast þótt af og til hafi verið skrifað um þetta svokallaða beinamál og það væru ýkjur að segja að um það standi ófriður. Ekkert af þessu hefur sett blett á minningu Jónasar Hallgrímssonar, enda er það æra annarra manna sem er undir, einkum Matthíasar Þórðarsonar. Réttu máli er því varla hallað með því að benda á að hin tvöfalda leyfisumsókn um uppgröft og beinarannsókn sé byggð á veikum grunni og að hæpið verði að teljast að nokkur opinber stofnun gæti svo mikið sem svarað henni að óbreyttu.

Heyrst hefur í samhengi við umsókn kvikmyndagerðarmannanna að óþarfi sé að huga að grafarró Jónasar vegna þess að hún hafi hvort eð er verið rofin þegar beinin voru tekin upp árið 1946. Grafarró er ekki lögfræðilegt hugtak, en meginreglan um að ekki skuli hróflað við gröfum fer ekki milli mála og hún gildir þótt mistök hafi orðið á upphaflegri framkvæmd og hvað sem sá hét sem átti bein í lifanda lífi. Í lögum er þó gert ráð fyrir að kringumstæður geti verið breytilegar; gröf er sjálfkrafa friðuð í 75 ár, en þá má nota hana aftur ef kirkjugarðsstjórn heimilar. Rétti þess sem fyrir er telst ekki vera raskað þótt annar komi í sama leiði og það gildir einnig þegar heimilað er að flytja lík, ef réttir aðilar æskja þess og framkvæmdin er rétt.

Grafarhelgi er í raun ekki háð neinum tímatakmörkunum og hún er fullgild þar sem gröf Jónasar Hallgrímssonar er nú. Undanþága til þess að grafa þar og rannsaka hlyti á byggjast á mati á því hvort undirstöður beiðninnar séu tækar, ásamt því hvort umsóknaraðilar geti talist eiga aðild að einhverju þessu viðkomandi.

En ef einhver skyldi ætla að málið snerist um menningarminjar, þá hefur Þingvallanefnd heldur ekki umboð til að vasast í þeim, heldur fer Minjastofnun með stjórnsýslu á því sviði. Eins og sést í Lögum um menningarminjar er hins vegar ekkert bendir til þess að hún hafi umboð yfir grafarhelgi: „Menningarminjar teljast ummerki um sögu þjóðarinnar, svo sem fornminjar, menningar- og búsetulandslag, kirkjugripir og minningarmörk, hús og önnur mannvirki, skip og bátar, samgöngutæki, listmunir og nytjahlutir, svo og myndir og aðrar heimildir um menningarsögu þjóðarinnar.“ (Af óskiljanlegum ástæðum) er Minjastofnun á vegum ráðuneytis umhverfis- orku og loftslagsmála, sem augljóslega hefur heldur ekki neitt að segja um meðferð á mannslíkum sem hafa verið jarðsett löglega.

Í þessum sömu lögum eru kirkjugarðar að vísu taldir sem „fornminjar“ og Minjastofnun á að tryggja vernd þeirra og það er hún sem veitir leyfi til rannsóknar á þeim. Umsjón hennar nær þó varla yfir það sem er neðanjarðar í kirkjugarði eða löglegum grafreit, heldur fyrst og fremst yfirborðið; landslag og minningarmörk. Að minnsta kosti eru einhver takmörk á því hvaða grafir og lík er hægt að flokka sem fornminjar. Við hvaða aðstæður umbreytast grafir og jarðneskar mannaleifar í vísindalegt viðfang þannig að umrót falli ekki undir skilgreiningu hegningarlaga um röskun á grafarhelgi? Þetta er umfangsmikil spurning og hún er ekki aðeins fornleifafræðilegs eðlis og engan veginn séríslensk.

Svo mætti velta málinu fyrir sér í menningarsögulegu samhengi, af því að í lögunum stendur: „Lög þessi ná einnig til staða sem tengjast menningarsögu.“ Hefur spurningin um erfðaefni Jónasar þá sérstöku menningarsögulegu skírskotun sem myndi réttlæta að stjórnsýslustofnun á forræði loftslagsmálaráðherra veitti leyfi til að kalla beinaleifarnar í þessari tilteknu gröf fornminjar svo að hægt sé að grafa þær upp og rannsaka? Segjum sem svo að leyfið yrði veitt á einhverjum slíkum grundvelli og þá verður að taka mið af hlutverki Þjóðminjasafnsins. Það heyrir undir menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti og hlutverk þess er að taka við og varðveita fornmuni, sýni og önnur rannsóknargögn úr fornleifarannsóknum.

Ekki verður fjölyrt frekar um stofnanir sem gætu veitt kvikmyndagerðarmönnunum leyfi til að svala forvitni sinni og áhorfenda. Fleira kemur þó til því að flest bendir til þess að umsækjendurnir hafi ekki gert skýra grein fyrir raunvísindalegri stöðu verkefnisins. Það snýst um DNA greiningu, en hvers konar athuganir eru fyrirhugaðar? Ekki hefur verið sagt frá því hvernig eigi að standa að sýnatökunni, hvort ætlunin sé að taka önnur sýni til samanburðar, hvort leyfi fyrir slíku liggi fyrir, hver eignast upplýsingarnar o.s.frv. Ekki kann ég að tala um svona hluti en þykir líklegt að vísindasiðanefnd ætti að lágmarki láta sig það varða.

Það er hins vegar orðið opinbert að umsækjendur hafa ekki leitt hugann að því hvernig málum yrði háttað ef niðurstöður sýndu að erfðaefnið væri ekki úr þjóðskáldinu. Raunar hefur verið talað eins og þar með yrði málinu lokið, sem er algerlega fráleitt, því að vitaskuld þarf að gera viðeigandi ráðstafanir um jarðneskar leifar fleiri mana en þjóðskálda. Ef sannaðist að um væri að ræða útlending væri komin upp dæmalaus staða og ófyrirsjáanleg. Það væri íslenska ríkið sem stæði frammi fyrir henni og kvikmyndagerðarmenn gætu engu reddað.

Best gæti ég trúað að engin stofnun eða nefnd sé til þess bær að gefa leyfi til að grafa upp leiði og krukka í bein í ábataskyni fyrir kvikmyndagerðarmenn. Ef markmiðið væri að kveða niður rægitungur, eins og nefnt hefur verið í fjölmiðlum undanfarna daga, þá hefði þurft að koma því á framfæri með réttum hætti og á viðeigandi stað. Eftir stendur að engar röksemdir hafa verið lagðar fram sem myndu réttlæta að umrædd beiðni hljóti svo sérstaka meðferð í kerfinu að einhverjar viðeigandi stofnanir kæmu þar ekki nærri.

Höfundur er sagnfræðingur.