Þetta reddast: en hvað ef það reddast ekki?

Þegar ég kom til Íslands fyrir meira en tuttugu árum lærði ég fljótt eina setningu sem mér fannst segja ótrúlega mikið um íslenskt samfélag:

„Þetta reddast.“

Ég kom frá Napólí, borg þar sem fólk getur rætt sama vandamálið í hálftíma, með handahreyfingum, áhyggjum og að minnsta kosti þremur mismunandi lausnum áður en nokkuð hefur gerst.

Á Íslandi fann ég aðra nálgun. Það var einhver ró í þeirri hugsun að vandamál kæmu upp en lausnin myndi finnast. Mér fannst þetta fallegt. Ekki kæruleysi, heldur ákveðið traust á því að hlutirnir myndu á endanum ganga upp.

Eftir meira en tuttugu ár hér á landi velti ég hins vegar stundum fyrir mér hvort við getum treyst á þetta með sama hætti og áður.

Verkfall sem vakti stærri spurningu

Yfirvofandi verkfall flugvirkja hjá Icelandair fékk mig til að hugsa um þetta.

Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hvor aðilinn í þeirri kjaradeilu hefur rétt fyrir sér. Flugvirkjar telja sig hafa dregist aftur úr í launaþróun en Icelandair lítur málið öðrum augum. Að óbreyttu hefst ótímabundið verkfall 23. september.

Verkfallsrétturinn er mikilvægur réttur launafólks. Verkfall á líka að hafa áhrif. Ef enginn fyndi fyrir vinnustöðvun væri hún varla öflugt tæki í kjarabaráttu.

En Ísland er eyja í Norður-Atlantshafi.

Flug snýst hér ekki aðeins um ferðamenn sem koma til að sjá Gullfoss og Geysi. Það tengir landið við umheiminn, fjölskyldur, atvinnulíf og daglegt líf fólks.

Þess vegna vaknar erfið spurning þegar tiltölulega fámennur hópur getur með vinnustöðvun haft mjög mikil áhrif á samfélagið.

En þar er líka ákveðin þversögn.

Ef samfélagið finnur strax fyrir því þegar ákveðin starfsstétt hættir að vinna, segir það líka eitthvað um mikilvægi starfa hennar.

Þess vegna er svarið ekki einfalt.

Réttur fólks til að berjast fyrir sínum kjörum er mikilvægur. En það er líka eðlilegt að ræða hvaða ábyrgð fylgir störfum sem tengjast innviðum sem samfélagið getur illa verið án.

Þegar launin hækka en peningarnir hverfa

Kannski er vandamálið þó ekki að ein starfsstétt krefjist meira.

Kannski er stærri spurningin hvers vegna svo margir upplifa að þeir hafi dregist aftur úr.

Verðbólga á Íslandi mældist 5,6 prósent í ágúst miðað við sama mánuð árið áður. Tölur segja þó aldrei alla söguna um það hvernig fólk upplifir eigin fjárhag.

Fjölskylda hugsar ekki í vísitölum þegar hún stendur í matvörubúðinni.

Hún hugsar ekki um hagfræðileg meðaltöl þegar reikningarnir eru greiddir.

Hún spyr einfaldlega:

Hvað er eftir?

Mér finnst samtalið á Íslandi hafa breyst.

Fólk talar um verð, vexti, húsnæði, matarkörfuna og hvað hlutirnir kostuðu fyrir nokkrum árum.

Og stundum heyrist spurning sem segir kannski meira en margar hagfræðilegar tölur:

„Ég er með ágætis laun. Af hverju finnst mér samt peningarnir hverfa svona hratt?“

Kannski höfum við of lengi gert ráð fyrir að hlutirnir myndu smám saman lagast. Að vextirnir lækkuðu, verðbólgan minnkaði, launin hækkuðu og næsti kjarasamningur bætti stöðuna.

En hvað gerist þegar einn hópur á eftir öðrum upplifir að hann hafi setið eftir?

Þegar allir þurfa að hlaupa hraðar

Það væri of einfalt að gera flugvirkja að vandamálinu.

Þessi tiltekna kjaradeila verður fyrr eða síðar leyst.

En spurningin sem hún vekur hverfur ekki.

Hvernig byggjum við samfélag þar sem fólk upplifir að launin dugi fyrir því lífi sem það hefur vanist?

Og hvernig komum við í veg fyrir að starfsstéttir upplifi að eina leiðin til að fá á sig hlustað sé að skapa nægilega mikið rask til þess að samfélagið geti ekki horft undan?

Þetta snýst um meira en eina kjaradeilu.

Það snýst um traust milli launafólks og atvinnurekenda og um traust almennings á því að kerfið geti leyst ágreining áður en allt stöðvast.

Bjartsýni eða frestun?

Ég hef enn dálæti á þessari gömlu íslensku hugsun um að hlutirnir muni á endanum ganga upp.

Hún segir eitthvað fallegt um samfélag sem neitar að örvænta í hvert skipti sem vandamál kemur upp.

En það er munur á bjartsýni og því að fresta vandamálum.

Ef við segjum alltaf við okkur sjálf að hlutirnir muni lagast seinna er hættan sú að vandamálin hverfi ekki.

Þau safnast upp.

Ég veit ekki hvernig deila flugvirkja og Icelandair endar. Ég veit heldur ekki hvernig við tryggjum meiri kaupmátt á sama tíma og ná þarf niður verðbólgu og fyrirtæki þurfa að geta staðið undir kostnaði.

Ef lausnin væri einföld væri vandamálið líklega ekki til.

En kannski ætti þessi deila að fá okkur til að spyrja stærri spurningar:

Af hverju upplifa svo margir að þeir þurfi að hlaupa sífellt hraðar bara til þess að standa á sama stað?

„Þetta reddast“ er falleg hugsun.

En hún má ekki verða afsökun fyrir því að bíða eftir að einhver annar leysi vandann.

Þetta reddast.

En bara ef við reddum því.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.