„Hvernig veit ég hvort ég hafi gert eitt­hvað við konu án sam­þykkis?“

Fyrir ekki svo löngu síðan tók ég leigubíl frá heimili mínu niður í miðbæ Reykjavíkur. Bílstjórinn var ungur karlmaður sem spurði mig ýmissa spurninga um mína persónulegu hagi. Ég reyndi að stýra samtalinu annað en hann hélt áfram og vildi vita við hvað ég starfa. Ég sagðist reka félagasamtök sem vinna gegn kynbundnu ofbeldi. Hann setti hljóðan en eftir stutta stund spurði hann mig; ,,Hvernig veit ég hvort ég hafi gert eitthvað við konu án samþykkis?”

Fimmtíu ár af vitundarvakningu

Í meira en hálfa öld hefur kynbundið ofbeldi gegn konum verið í opinberri umræðu á Íslandi. Konur hafa haldið ráðstefnur, stofnað neyðarmóttökur, skipulagt mótmæli, fjármagnað rannsóknir, haldið úti fræðslu og hrundið af stað hverri vitundarvakningunni á fætur annarri. Öflugar kvennahreyfingar og grasrótarsamtök hafa áratugum saman leitt baráttu sem hefur knúið fram samfélagsbreytingar sem áður þóttu óhugsandi. Hvernig stendur þá á því að árið 2026 eru nauðganir enn jafn útbreitt samfélagslegt vandamál og raun ber vitni?

Þegar ofbeldi verður að „misskilningi“

Vandamálið er ekki að karlmenn viti ekki að nauðgun sé röng heldur að þeir skilgreina ofbeldið sem þeir beita ekki sem ofbeldi. Í rannsóknum sem gerðar hafa verið á dæmdum nauðgurum kemur skýrt fram að mennirnir viðurkenna t.d að hafa haft samræði án samþykkis en hafna því að vera nauðgarar. Oft á tíðum nota þeir afsaknir á borð við „hún sagði ekki nei“, „ég hélt að hún vildi þetta“, „við vorum bæði drukkin“ og „ég misskildi aðstæðurnar“. Þeir lýsa sömu atburðum og þolandinn en setja aðra merkingu í þá. Í þeirra huga er nauðgari einhver annar maður. Einhver ofbeldisfullur og framandi, jafnvel nafnlaus ókunnug skrímsli. Þannig verður nauðgun auðveldlega smættuð í „misskilning“ fremur en ofbeldi.

Það sem gerir þessar afsakanir svo áhrifamiklar er að þær virka sem sjálfsréttlæting og vörn gegn ábyrgð, bæði í samfélagslegu og réttarfarslegu samhengi. Þegar karlmaður segist hafa „misskilið aðstæður“ er hann ekki að neita verknaðinum heldur endurskilgreina hann. Þannig er merkingin orðin deiluefni fremur en atburðurinn sjálfur. Skapast hefur menning þar sem nauðgun er talin svo alvarleg að enginn vill kannast við hana, jafnvel þegar lýsingar á verknaðinum falla að lagalegri skilgreiningu hennar. Sjálfsskilningur geranda og túlkun hans á aðstæðum fær í raun meira vægi en reynsla þolanda, sérstaklega í réttarkerfinu. Hins vegar er það staðreynd að skaðinn er sá sami fyrir þolandann, óháð viðhorfi gerandi til verknaðarins.

Hvað telst raunveruleg nauðgun?

Páll Vilhjálmsson, fyrrum blaðamaður, kjarnar þetta gamalgróna viðhorf til nauðgana vel í bloggfærslu frá árinu 2015. Þar veltir hann fyrir sér hvað sé raunveruleg nauðgun og skáldar upp dæmi; „Kona sem ákveður af frjálsum vilja að taka þátt í kynlífi en snýst hugur í miðjum klíðum án þess að karlmaðurinn hætti fyrr en hann hefur lokið sér af gæti sem hægast upplifað reynslu sína sem nauðgun. En er það nauðgun?“ Svo skrifar hann; „Kynlíf getur meitt, bæði á sál og líkama. En vont og meiðandi kynlíf er ekki endilega nauðgun.“

Það sem gerir texta Páls áhugaverðan er að hann sýnir nákvæmlega sama mynstur og rannsóknir á gerendum. Hann lýsir athæfi sem upfyllir skilgreiningu nauðgunar en efast um hvort það sé nauðgun. Þetta eru það sem hann kallar í blogginu sínu „strákasjónarmið“.

Ný rödd, sama hugsun

Tenging færslu Páls við nútímann rann upp fyrir mér eftir spurningu leigubílstjórans; „Hvernig veit ég hvort ég hafi gert eitthvað við konu án samþykkis?“ Í fyrstu hljómar þetta kannski eins og saklaus spurning en hún er mjög afhjúpandi. Hann spyr mig, bláókunnuga manneskju, vegna þess að mögulega er skilgreiningin á nauðgun ekki sjálfgefin í huga hans. Spurningin endurspeglar samfélag þar sem konur hafa í áratugi útskýrt hvað nauðgun er en sumir karlar hafa jafn lengi reynt að sannfæra sjálfa sig um að skilgreiningin eigi ekki við um það sem þeir gera.

Það er ekki nóg að fordæma nauðgun í orði. Spurningin er hvað gerist þegar karlmenn fá kerfisbundið að draga úr alvarleika kynferðisofbeldis og færa umræðuna frá ábyrgð gerandans.

Höfundur er stjórnarformaður Vitundar, samtaka gegn kynbundnu ofbeldi.

Heimildir:

https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1079063212453941

https://www.newsweek.com/campus-rapists-and-semantics-297463

https://www.althingi.is/lagas/147/1940019.html

https://pallvil.blog.is/blog/pall_vilhjalmsson/entry/1785400/

https://vidreisn.is/2017/09/samthykki-i-forgrunn-2/

https://www.althingi.is/altext/148/s/0010.html

https://www.112.is/kynferdislegt-ofbeldi-og-areitni