„Þúsund þorskar á færibandinu...“

Óli Rúnar Ástþórsson skrifar 13. ágúst 2026 09:01

þokast nær!“ söng þjóðskáldið í eyru okkar sem ung unnum í „vinnslunni“ og horfðumst í augu við þann gula í flökuninni. En undanfarin ár hefur færibandið snúið í hina áttina og textinn ætti betur við líðandi stund sem: „Þúsund þorskar á færibandinu þokast fjær!“. Ástæðan er ekki minni afli eða færri fiskar, heldur aðstæður okkar út í hinum stóra heimi. Tollar ESB á unnar vörur hindra okkur í að vinnan allan bolfisk, þ.m.t. lax, í neytendaumbúðir hér heima. Það er vitað mál að aldrei verður hægt að vinna hér nema hluta aflans inn á ferska markaðinn í Evrópu. Bæði vegna þess hversu mikið magn berst hér að landi og því að markaðurinn vinnur á lögmálum, þar sem keppt er um líftíma vörunnar og það að geta brugðist hratt við breyttum aðstæðum, t.d. ef útlit er fyrir gott veður þarf að auka framboð á fiski á grillið. Allt miðar þetta samt við að hafa hillutímann sem lengstan til að gera vöruna sem lengst sýnilega fyrir viðskiptavininn. Af þessum ástæðum eru ferskfiskvinnslurnar yfirleitt staðsettar í nágrenni stórmarkaða erlendis. Annað mál er með vinnslu sem byggir á því að vinna aflann þannig að líftími vörunnar lengist, t.d. frysting, reyking, niðursuða ofl. Slík vinnsla er ekki í kapphlaupi við líftíma í kæli og byggir því á öðrum lögmálum. Fullvinnsla sjávarafurða, að mínu mati, getur orðið okkar næsta stóra iðnbylting, sem gæti gjörbreytt aðstæðum fólks og sveitarfélaga á landsbyggðinni. Ég leyfi mér að fullyrða að frysting hér á landi hafi hlutfallslega yfirburði yfir frystingu í Evrópu, ef uppruni hráefnis er sá sami. Sama getur átt við um reykingu og niðursuðu. Þá getum við nýtt „græna orku“ við framleiðsluna, sem örugglega styrkir markaðssetningu afurða. En til þess öðlast yfirburði yfir evrópskar vinnslur þurfum við að rjúfa tollamúr ESB.

Þann 29. ágúst næstkomandi göngum við til þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort Ísland eigi að hefja viðræður við Evrópusambandið. Þetta er ekki spurning um að afsala eða kasta fullveldinu, öll lönd innan ESB eru fullvalda, heldur er þetta spurning um hvort við ætlum að opna dyrnar fyrir stærsta efnahagslega tækifærinu sem íslenskt atvinnulíf og landsbyggðin hefur staðið frammi fyrir í áratugi. Ef við viljum breyta íslenskum sjávarútvegi úr hráefnisútflytjanda yfir í fullvinnslu afurða í hátæknivinnslum, ef við viljum tryggja stöðugleika fyrir sjávarbyggðirnar og ef við viljum halda milljörðunum heima? Þá er svarið einfalt: Þá segjum við JÁ.

Við eigum frábæra sjómenn og harðdulegt fólk sem vinnur í fiski. Þar höfum við liklega náð besta árangri í heimi. En við höfum ekki náð sambærilegum árangri við að umbreyta aflanum í verðmætari vöru. Þar höfum við nánast spólað í sömu hjólförunum í áratugi. Í dag flytjum við út gríðarlegt magn af bolfiski og eldislaxi að mestu óunnið – í stórum blokkum eða sem slægðan ísaðan fisk. Af hverju? Vegna þess að tollamúrinn hjá ESB refsar okkur ef við reynum að fullvinna og pakka vörunni í neytendaumbúðir hér heima. Tollar á fullunnum laxi og bolfiski í neytendapakkningum geta verið allt að 13-14%. Þetta þýðir að verksmiðjur í löndum eins og Póllandi/Frakklandi/Þýskalandi kaupa hráefnið okkar, setja það í neytendapakkningar fyrir evrópska stórmarkaði og hirða stærsta hluta virðisaukans. Sagt er að í sumum tilvikum sé fiski frá öðrum löndum af lélegri gæðum blandað saman við fisk héðan og allt svo selt sem íslenskur gæða fiskur. Ef rétt er getur þetta ekki annað en endað með hörmungum fyrir okkur og okkar afurðir.

Við þurfum að ryðja veginn og fella tollamúrinn. Ef við náum fullum aðgangi að innri markaðnum án þessara verndartolla, getum við flutt alla lokavinnsluna heim. Áætlað er að fullvinnsla á bolfiski og eldislaxi í neytendaumbúðir hér heima geti skilað þjóðarbúinu á bilinu 35 til 55 milljörðum króna í hreinar viðbótarútflutningstekjur á ári, nýjum peningum sem munu flæða um þjóðaræðarnar, ný næring og súrefni fyrir sveitarfélög og landsbyggðina. Þetta er ekki dæmi þar sem við þurfum að veiða fleiri fiska eða ala meira magn; peningarnir verða til með því að fullvinna vöruna hér á landi og selja hana beint í frysti/kæliborð Evrópu eða búðarhillur undir íslensku vörumerki. Vörumerki sem skapað getur Íslandi stóran sess á erlendum mörkuðum í framtíðinni.

Aukinn virðisauki er mikið hagsmunamál fyrir okkur öll. Sem dæmi að þá nemur framangreindur árlegur áætlaður virðisauki, öllum tekjum sveitarfélaga í NV-kjördæmi. Hann myndi, m.v. kostnaðaruppbyggingu í hátæknivinnslu, skapa 1.100 til 2.300 ný störf á landsbyggðinni, auk fjölgun afleiddra starfa, t.d. hjá rafvirkjum, vélvirkjum og tölvunarfræðingum. Hann myndi auk þess auka tekjur sveitarfélaganna um a.m.k. 2,1 til 3,3 milljarða árlega. Þetta eru stórar tölur og því til mikils að vinna.

Baráttan um tollmúrinn snýst ekki síður um framtíð landsbyggðarinnar og byggðamálin í landinu. Við heyrum oft áhyggjur af fólksfækkun og skorti á fjölbreyttum störfum í sjávarbyggðunum. Neytendapökkun í nútíma matvælaiðnaði er ekki gamaldags, líkamlega erfið fiskvinna, eins og undirritaður kynntist í æsku . Vinnslan er rekin áfram af sjálfvirkni, gervigreind og íslenskri hátækni. Hún krefst fólks í tæknistýringu, gæðastjórnun, hönnun umbúða og alþjóðlegri markaðssetningu. Með því að flytja þessa vinnslu heim, búum við til dýrmæt sérfræðistörf sem virka sem segull á ungt og vel menntað fólk. Íslendingar sem flust hafa til landsins gætu hugsanlega séð tækifæri í að nýta erlend tengsl og sitt gamla móðurmál til að koma vörum inn á nýja markaði og þar af leiðandi byggt undir öflugri markaðssetningu. Til samans getur þetta búið til nýjan drifkraft og þrótt í byggðum sem allt of lengi hafa verið án tækifæra.

Við þetta bætist stóra efnahagsmálið: Evran. Íslensk útflutningsfyrirtæki búa í dag við stöðuga gengisóvissu og okkar dýru krónu, auk þess sem fjármagnskostnaður og vextir eru hér mun hærri en í Evrópu. Með því að stefna að upptöku evrunnar hverfur gengisáhættan í viðskiptum við okkar stærsta markað. Íslensk fyrirtæki geta gert langtímasamninga við stórmarkaðskeðjur ytra með fullri vissu um framlegðina, og lægri vextir myndu auðvelda okkur að fjárfesta í þeirri dýru sjálfvirknatækni sem þarf til að gera neytendapökkunina samkeppnishæfa.

Að segja JÁ þann 29. ágúst þýðir ekki að við séum að skrifa undir eitthvað í blindni. Það þýðir einfaldlega að við ætlum að setjast niður, semja um okkar hagsmuni og sjá hverju við getum náð fram. Fyrir sjávarútveginn, fyrir nýsköpun í hliðarafurðum (lækningavörum, snyrtivörum ofl.), og fyrir lífsgæði fólksins í sjávarbyggðunum getum við ekki horft framhjá þeim möguleikum sem geta opnast með JÁ-inu. Rökin fyrir JÁ-i eru of sterk til að láta það liggja óhreyft á borðinu, kjósum JÁ.

Höfundur er hagfræðingur MAE og fyrrverandi hreppsnefndarmaður í Skorradal.