Hver borgar þegar borgin sparar?

Undanfarnar vikur hefur Reykjavíkurborg kynnt skipulagsbreytingar undir formerkjum hagræðingar og sparnaðar. Sveitarfélög þurfa eðlilega, eins og önnur fyrirtæki og stofnanir, að endurskoða rekstur sinn reglulega og leita leiða til að nýta skattfé af ábyrgð. En um leið þarf að spyrja hvort ákvarðanirnar byggist á heildstæðu mati eða hvort verið sé að horfa of þröngt á einn kostnaðarlið. Í umræðunni um opinberan rekstur virðist launakostnaðurinn nær alltaf vera í brennidepli. Hann er sýnilegur í ársreikningum og auðmælanlegur. En segir það alla söguna?

Þegar fólki er sagt upp hverfa verkefnin sjaldnast með því. Þjónustan þarf áfram að vera til staðar og þá vaknar spurningin hvort kostnaðurinn flytjist einfaldlega annað. Hvað kostar það árlega, fyrir ríkið og sveitarfélög, að kaupa þjónustu sem þau sinntu áður sjálf? Hversu stór hluti skattfjár fer í aðkeypta þjónustu vegna þess að opinberir aðilar telja sig ekki lengur hafa bolmagn eða getu til að sinna henni? Þetta eru mikilvægar spurningar sem hafa ekki fengið þá umræðu sem þær verðskulda.

Með útvistun verkefna eru sveitarfélög og ríkið að koma sér fram hjá ábyrgð og skyldum sem kjarasamningar á opinberum vinnumarkaði tryggja. Einkafyrirtæki starfa með hagnað að markmiði. Auk þjónustunnar sjálfrar þarf að standa undir rekstrarkostnaði, stjórnun, áhættu og arðsemi eigenda. Það getur vel verið að útvistun sé fjárhagslega hagkvæm í ákveðnum verkefnum en það verður að sýna fram á það með heildstæðri greiningu. Ekki aðeins með því að bera saman launalið sveitarfélagsins fyrir og eftir breytingar því lægri launakostnaður leiðir ekki sjálfkrafa til lægri heildarkostnaðar.

En kostnaður er ekki eina viðmiðið. Þegar grunnþjónusta við börn, aldraða eða aðra viðkvæma hópa færist í auknum mæli til einkaaðila breytist líka ábyrgðin. Hver ber ábyrgð þegar eitthvað fer úrskeiðis? Hver ber pólitíska ábyrgð þegar þjónustan stenst ekki væntingar?

Sagan sýnir að óskýr ábyrgð getur haft alvarlegar afleiðingar, Bakkakotsmálið er skýrt dæmi um það. Því þarf að spyrja hvort núverandi fyrirkomulag við útvistun verkefna tryggi nægilega skýra ábyrgð?

Í lögum um opinber innkaup er keðjuábyrgð ætlað að koma í veg fyrir að ábyrgð á launum og starfskjörum glatist í keðju aðal- og undirverktaka. Ætti ekki sama hugsun að eiga við þegar um er að ræða grunnþjónustu sem hefur bein áhrif á líf fólks? Það hlýtur að vera eðlileg krafa að opinber aðili sem ákveður að færa verkefni út fyrir opinberan rekstur beri áfram skýra ábyrgð á gæðum, öryggi og kostnaði þjónustunnar.

Vel rekið sveitarfélag er ekki endilega það sveitarfélag sem nær lægsta launakostnaði á Excel-skjali. Gott sveitarfélag er það sem tryggir góða þjónustu, notar skattfé af ábyrgð og getur sýnt fram á að heildarniðurstaðan sé samfélaginu til hagsbóta bæði fjárhagslega og faglega.

Áður en fleiri störf hverfa úr opinberri þjónustu eigum við að spyrja einfaldrar spurningar: Er raunverulega verið að spara eða er verið að færa kostnaðinn og ábyrgðina annað?

Meirihlutinn í Reykjavík hefur talað skýrt um að skerða ekki grunnþjónustu við íbúa, bæði í aðdraganda kosninga og þegar hann tók við. Geta þau staðið við þetta loforð?

Í viðtali við Morgunblaðið þann 12. ágúst sl. segir Hildur Björnsdóttir meðal annars að það gangi ekki í neinum rekstri að bjóða bestu þjónustuna fyrir lægstu tekjuhópana en þá verstu fyrir hæstu hópana. „Slíkur rekstur verður aldrei sjálfbær.“ Má lesa úr orðum borgarstjóra að aðgangur að grunnþjónustu borgarinnar eigi í auknum mæli að ráðast af efnahag fólks í nafni betri reksturs.

Það eru ískyggileg skilaboð inn í haustið þegar forsendur kjarasamninga eru brostnar að sá hópur sem hefur mest fundið fyrir verðbólgunni muni færast aftast í röðina í nafni betri rekstrar. Þá á ekki bara að fækka starfsfólki og útvista verkefnum án skýrs ramma heldur á líka að skoða þjónustu við þá sem minnst mega sín.

Það eru ekki bara snemmbúnar haustlægðir sem láta okkur vita að vetur nálgast. Orð borgarstjóra eru skýr merki um að stormasamur tími sé fram undan.

Höfundur er formaður Sameykis.