Gleði­legan dag læsis

Á degi læsis í ár verða niðurstöður PISA 2025 kynntar. Þær gefa okkur meðal annars mikilvægar upplýsingar um stöðu íslenskra nemenda í lestri og lesskilningi. 

Mikilvægt er að hafa í huga að PISA prófið er lagt fyrir nemendur við lok grunnskóla. Niðurstöðurnar segja því ekki aðeins til um stöðu þeirra á prófdeginum heldur endurspegla þær að miklu leyti þau tækifæri, stuðning og þá kennslu sem nemendur hafa fengið í gegnum skólagöngu sína. Læsi er vítt og flókið hugtak sem felur í sér marga þætti. Til að efla lestrarfærni barna á Íslandi þurfum við að horfa heildstætt á það hvers læsi krefst og hvernig færnin byggist upp. Þar skiptir ekki aðeins máli góð kennsla heldur einnig sameiginleg trú á því að öll börn geti lært að lesa og öll börn eigi rétt á markvissri málörvun og lestrarkennslu sem skilar árangri.

Læsi byggir á tungumálinu

Læsi á sér djúpar rætur í tungumálinu og því er mikilvægt að börn fái ríkuleg tækifæri til málörvunar allt frá unga aldri. Styðja þarf foreldra með fræðslu um málörvun og tryggja að leikskólar séu vel mannaðir fagfólki sem hefur þekkingu á málþroska og málörvun ungra barna. Mikilvægt er að tryggja aðgengi að almennum skimunum svo hægt sé að greina snemma þau börn sem sýna vísbendingar um vanda í málþroska. Þau börn þurfa síðan að fá viðeigandi stuðning og aðgengi að talmeinafræðingum. Snemmtækur stuðningur getur skipt sköpum og því er mikilvægt að bregðast tímanlega við. Lesa þarf vandaðar bækur fyrir börn, ræða við þau um efnið og gefa þeim fjölmörg tækifæri til að tjá sig, spyrja spurninga og velta fyrir sér því sem þau heyra. Þótt börn læri ekki sjálfkrafa að lesa af því einu að lesið sé fyrir þau eflir slíkur lestur hlustunarskilning, orðaforða og málfærni sem síðar verður mikilvægur grunnur að lesskilningi.

Tryggja þarf undirstöðufærni á yngsta stigi grunnskóla

Svo að lestur nýtist til náms þarf góða lestrarfærni. Öll börn eiga að fá lestrarkennslu sem byggir á traustum rannsóknum og hefur sýnt árangur í að byggja upp sterka undirstöðufærni í lestri. Við lok yngsta stigs ættu börn að hafa náð góðri færni og fimi í að lesa og skrifa texta sem hæfir aldri þeirra. Til þess þarf að fara saman vönduð kennsla, reglulegt mat á lestrarfærni og skjót viðbrögð þegar vísbendingar koma fram um að barn þurfi meiri stuðning. Kennarar þurfa að hafa aðgang að vönduðu kennsluefni, leiðbeiningum og faglegum stuðningi svo þeir geti fyrst og fremst beint sérþekkingu sinni að kennslunni, nemendum sínum og því að skapa góð námstækifæri. Við eigum ekki að bíða eftir að vandinn vaxi. 

Læsi heldur áfram að þróast

Lestrarnámi lýkur ekki þegar tæknileg lestrarfærni er orðin góð. Færnin þarf að þróast áfram alla skólagönguna og orðaforði, færni í tungumálinu og þekking þurfa að vaxa samhliða. Eftir því sem textar verða flóknari verða þessir þættir sífellt mikilvægari. Þess vegna þurfa kennarar á öllum stigum grunnskólans að hafa góða þekkingu á lestrarkennslu og vita hvernig best er að styðja nemendur þegar þeir takast á við sífellt þyngri og fjölbreyttari texta. Skýr viðmið um árangur í lestri og ritun þurfa að vera til staðar og aðgengileg öllum sem koma að námi barna. Þannig getum við unnið saman að sameiginlegu markmiði og fylgst með framförum hvers og eins nemanda.

Börn og ungmenni þurfa áhugavert lesefni

Aðgengi að fjölbreyttum og vönduðum bókum á íslensku fyrir alla aldurshópa er lykilatriði ef við viljum efla lestrarfærni og lestraráhuga. Börn og unglingar þurfa að geta gengið að bókum og textum sem vekja áhuga þeirra, kveikja forvitni og vekja hjá þeim löngun til að lesa meira. Tryggja verður rithöfundum skilyrði til að skrifa vandaðar barna- og unglingabækur.Bókasöfn, bæði innan skóla og utan, gegna hér mikilvægu hlutverki. Tryggja þarf fjármuni þannig að bjóða megi fjölbreyttan og áhugaverðan bókakost og starfsfólk sem getur stutt við val á bókum sem henta áhuga og aldri.

Efling læsis krefst langtímahugsunar og skuldbindingar

Að efla læsi barna á Íslandi krefst sameiginlegrar sýnar, góðs skipulags til langs tíma og skuldbindingar um að styrkja tungumál og læsi frá fyrstu árum barnsins og alla skólagönguna. Svo að það megi verða að veruleika þurfa stjórnvöld, bæði ríki og sveitarfélög, að stuðla að þeirri heildarmynd sem var lýst hér að ofan. Hlúa þarf að skólastarfi og skapa kennurum góð skilyrði til að veita nemendum sínum bestu mögulegu lestrarkennslu og hvatningu. Rannsóknir á læsi, kennaramenntun og öflug endurmenntun eru mikilvægur hluti þess stuðnings sem kennarar þurfa. 

Læsi gefur svo ótrúlega margt

Læsi opnar dyr.

Það gefur börnum og unglingum:

• aðgang að ævintýraheimi bókanna,
• þekkingu og nýjar hugmyndir,
• tækifæri til náms og þroska,
• aukið aðgengi að upplýsingum,
• tækifæri til að efla gagnrýna hugsun,
• sjálfstraust og tækifæri til að hafa áhrif í samfélaginu,
• möguleika á að mennta sig til þeirra starfa sem hugurinn stendur til.

Læsi er þannig lykill að þátttöku, tækifærum og lífsgæðum.

Nýtum niðurstöðurnar úr PISA til góðs. Lítum á þær sem tækifæri til að læra, spyrja spurninga, styrkja það sem vel er gert og finna nýjar leiðir þar sem betur má fara. Sameiginlegt markmið okkar er að hvert einasta barn á Íslandi upplifi þann kraft, gleði og frelsi sem læsi veitir.

Stöndum saman um læsi.

Gleðilegan dag læsis!

Fyrir hönd stjórnar Félags læsisfræðinga á Íslandi.

Höfundur er lektor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.