Hneykslan og hræsni: Hvers vegna sum hatur­sorðræða er ásættan­leg en önnur ekki

Þegar múslimskur klerkur talaði í mosku í Reykjavík í október fordæmdi ráðherra hann innan fárra daga. Þegar rabbíni ferðaðist um Ísland í ágúst með syni sínum, sem barðist á Gaza, sagði enginn ráðherra orð.

Ísland fékk í ár tvo áberandi trúarleiðtoga í heimsókn. Báðir hafa skoðanir sem stangast á við það sem við Íslendingar köllum gjarnan sameiginleg gildi okkar. Aðeins annar þeirra varð að spurningu um þjóðarímynd, og aðeins annar var látinn standa fyrir heila trú. Munurinn segir okkur meira um Ísland en um hvorn gestinn.

Pakistanski fræðimaðurinn Muhammad Taqi Usmani flutti trúarlegan fyrirlestur í Stóru moskunni við Bústaðaveg 21. október. Enginn utan salarins hefur greint frá því hvað hann sagði í raun það kvöld. Viðbrögðin byggðust þess í stað á eldri skrifum hans, þar sem hann hefur varið dauðarefsingu fyrir trúarbrotthvarf, grýtingu og aflimun.

Þessar skoðanir verðskulda gagnrýni, og fjöldi múslima gagnrýnir þær. En lítið á hraðann og umfangið. Morgunblaðið og mbl.is slógu málinu upp.

Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra tjáði sig eftir ríkisstjórnarfund 27. október og sagði að slíkar skoðanir ættu ekki heima á Íslandi. Elliði Vignisson, bæjarstjóri Ölfuss, notaði heimsóknina til að ráðast á þingmann sem hafði gagnrýnt fyrri ummæli hans um innflytjendur. Allsherjargoði Ásatrúarfélagsins kallaði fyrirlesturinn móðgun við íslenska gestrisni. Þann 30. október hafði Spursmál á mbl.is bókað umfjöllun um íslamska öfgahyggju og skoðanir múslimskra samfélaga á Íslandi.

Með öðrum orðum: einn fyrirlestur fyrir einn söfnuð varð að þjóðaratkvæðagreiðslu um múslima á Íslandi. Ása Berglind Hjálmarsdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, á hrós skilið fyrir að benda á að flestir múslimar hér eigi lítið sameiginlegt með Usmani, rétt eins og kristið fólk beri ekki ábyrgð á hverjum kristnum predikara. Að hún hafi yfirhöfuð þurft að segja þetta sýnir hvert umræðan stefndi.

Síðla í júlí og í ágúst ferðaðist bandaríski rabbíninn Shmuley Boteach um Ísland í nærri tvær vikur með syni sínum Mendy, sem gegndi herþjónustu í ísraelska hernum á Gaza og í Líbanon. Boteach er einn þekktasti opinberi málsvari hernaðar Ísraels. Í kæru sem lögð hefur verið fram hjá Alþjóðlega sakamáladómstólnum er Mendy sakaður um að hafa tekið þátt í að leggja undir sig heimili palestínskrar fjölskyldu á Gaza og breyta því í samkunduhús, og faðir hans birti myndefni af því á Twitter.

Meðan hann dvaldi hér tók Boteach upp myndband af sjálfum sér þar sem hann elti ungt par um Akureyri í nokkrar mínútur og sakaði það um gyðingahatur eftir að maðurinn sagði „fuck Israel“ í myndavélina. Síðan mætti hann í þátt Piers Morgan, kallaði þjóðarmorðið á Gaza „falsað“ og hélt því fram að svart fólk og múslimar fái ekki að koma til Íslands. Í kjölfarið birti hann grein þar sem hann sagði að Ísland yrði að ákveða hvers konar land það vildi að heimurinn sæi.

Fjölmiðlar fjölluðu vissulega um þetta. Mannlíf, Vísir, Heimildin, Nútíminn og Grapevine greindu öll frá málinu, og stór hluti umfjöllunarinnar var gagnrýninn á Boteach. En umfjöllunin snerist um persónu og átök sem fóru eins og eldur í sinu um netið. Enginn spurði hvað það þýddi að Ísland hýsti hermann sem nefndur er í kæru til Alþjóðlega sakamáladómstólsins, eða hvort maður sem gerir lítið úr mannfallinu á Gaza samrýmdist þeim grundvallargildum sem dómsmálaráðherra átti síðar eftir að vísa til gegn Usmani. Enginn ráðherra sagði að skoðanir hans ættu ekki heima á Íslandi. Enginn umræðuþáttur bókaði umfjöllun um öfgahyggju meðal stuðningsmanna Ísraels.

Mesti munurinn liggur ekki í magni heldur í framsetningu. Farið var með Usmani eins og glugga inn í íslam. Fyrirsagnir dvöldu við að hann væri talinn áhrifamesti múslimski fræðimaður heims, og framhaldsspurningarnar snerust um hverju múslimar á Íslandi tryðu.

Farið var með Boteach eins og sérvitring. Enginn gaf í skyn að framkoma hans segði eitthvað um gyðinga á Íslandi, og það með réttu. Það er rangt að láta heilan trúarhóp sæta sameiginlegri sök. En það er einmitt sú tillitssemi sem múslimum var neitað um. Sömu fjölmiðlar og neituðu að gera Boteach að tákni hikuðu ekki við að gera Usmani að tákni.

Hinn munurinn er hvað telst brot gegn íslenskum gildum. Skoðanir á refsingum sem aldrei hefur verið beitt hér og verður aldrei beitt kölluðu fram viðbrögð ríkisstjórnar. Opinn stuðningur við hernað sem hefur kostað tugi þúsunda óbreyttra borgara lífið, í félagi við hermann sem tók þátt í honum, gerði það ekki. Svo virðist sem eitt gildismat eigi við þegar ræðumaðurinn er múslimi og annað þegar hann er það ekki.

Ísland hefur áður hýst haturspredikara án þess að nokkur krefði trúsystkini hans um að svara fyrir hann. Árið 2017 hélt bandaríski rithöfundurinn Robert Spencer fyrirlestur um „jihad-ógnina“ á Grand Hótel Reykjavík í boði samtakanna Vakurs. Spencer heldur úti blogginu Jihad Watch og var einn stofnenda Stop Islamization of America. Bretland hafði meinað honum að koma til landsins. Vísir kynnti hann sem leiðarljós Breiviks, þar sem norski fjöldamorðinginn hafði sótt í skrif hans.

Spencer er líka heittrúaður kristinn maður sem skrifar mikið um átök kristni og íslams. Hann hafði verið í melkísku grísk-kaþólsku kirkjunni í þrjá áratugi áður en hann sneri aftur til rétttrúnaðarkirkjunnar. Trú hans er ekki aukaatriði í verkum hans. Hún er linsan sem hann notar til að sýna íslam sem óvin.

Til að gæta sanngirni skal tekið fram að Spencer slapp ekki. Um fimmtíu manns mótmæltu fyrir utan hótelið, mannréttindasamtök fordæmdu boðskap hans og fjölmiðlaumfjöllunin var svo fjandsamleg að hann kvartaði undan henni mánuðum saman. En öll þessi gagnrýni beindist að Spencer sjálfum. Enginn bað biskup Íslands að afneita honum. Enginn ráðherra velti upphátt fyrir sér hverju íslenskt kristið fólk tryði í raun og veru. Enginn umræðuþáttur bókaði umfjöllun um kristna öfgahyggju, og enginn pistlahöfundur krafðist þess að venjulegir kirkjugestir sönnuðu að þeir deildu ekki skoðunum hans.

Þannig á að taka á fordómafullu fólki: svara því og láta trúsystkini þess í friði. Íslandi tókst það árið 2017 gagnvart kristnum manni og árið 2026 gagnvart rabbína. Það tókst ekki í þessum mánuði gagnvart múslima. Munurinn liggur ekki í inntaki skoðananna. Hann liggur í því hver hefur þær.

Ef ráðamenn okkar telja að erlendir trúarleiðtogar sem styðja ofbeldi eigi ekki heima hér ættu þeir að segja það í hvert sinn, óháð trú ræðumannsins og óháð því hver fórnarlömbin eru. Ef þeir finna röddina aðeins þegar ræðumaðurinn er múslimi snerist þetta aldrei um gildi. Það snerist um hverja okkur þykir þægilegt að gagnrýna.

Þessi viðbrögð verður að skoða í víðara samhengi þess heims sem við lifum í nú.

Því miður búum við nú í heimi þar sem rasistar, nýfasistar og popúlistar sitja í æðstu valda- og áhrifastöðum á Íslandi, og gríman sem huldi fordómafullar skoðanir þeirra er endanlega fallin.

Það þykir ekki lengur skammarlegt að sýna slíkt heiftúðugt hatur og umburðarleysi gagnvart trúarhópum. Það virðist nú vera raunhæf starfsleið og veitir versta fólki samfélagsins rödd og viðurkenningu, sama hversu marga leikskóla (að sögn) það kann að hafa svikið.

Ég get aðeins vonað að flestir sjái þessa herferð fyrir það sem hún er: hreinræktaða fordóma, og ekkert annað en tylliástæðu til að reka fleyg á milli okkar.

Höfundur er innflytjandi sem starfar í verksmiðju.