Varnar­stefna upp­gjafar – hvað ef ís­lenska hand­bolta­lands­liðið hugsaði svona

Tillaga til þingsályktunar um stefnu í varnar- og öryggismálum hefur verið samþykkt með stuðningi allra þingflokka á Alþingi og er ætlað að tryggja sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar, friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins gegn hernaðarlegri ógn. Varnarstefnan byggir á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafssáttmálanum og tvíhliða samningum við önnur ríki. Með öðrum orðum aðild að Sameinuðu þjóðunum, NATO og varnarsamningur við Bandaríkin. Þingsályktunartillagan lítur dagsins ljós þegar mesta hernaðarógn sögunnar frá lokum seinni heimsstyrjaldar vofir yfir Evrópu, og þar með talið Íslandi eftir að Rússar hófu landvinningastríð sitt í Úkraínu og hefur valdið mannfalli tveggja milljón manna. Talað er um að öryggisógnin sé raunveruleg og aðkallandi. Að taka beri stórveldisdrauma Rússa alvarlega og að þeir muni hafa getu til að hefja stórstyrjöld gegn ríkjum Atlantshafsbandalagsins innan fimm ára. Að landfræðileg lega Íslands veldur því að landið mun dragast inn í slík stríðsátök ef þau raungerast. Og þá séu varnarmannvirki eins og ratsjár, innviðir á öryggissvæðinu í Keflavík, hafnir og flugvellir hernaðarlega mikilvæg í aðdraganda átaka eða eftir að þau hefjast og aðrir innviðir á sviði orkumála og fjarskipta gegni lykilhlutverki. Í greinargerð þingsályktunarinnar segir að geta til að verja varnarmannvirki sem og mikilvæga borgaralega innviði kunni að hafa úrslitaáhrif á hvort slíkar árásir verði yfirleitt gerðar. Að beinar varnir Íslands á þessu sviði séu hins vegar takmarkaðar, hvort sem um er að ræða vopn, viðbúnað eða mannafla til að verja mikilvæga innviði og varnarmannvirki. Þar segir að mikilvægt sé að tryggja nægjanlega getu, þjálfun og búnað til að efla innlendan viðbúnað. Í greinagerðinni er að lokum ákall um að Ísland þurfi líkt og önnur bandalagsríki, að horfast í augu við nýjan veruleika og endurmeta nálgun sína í öryggis – og varnarmálum. Ísland verði að efla eigin getu, viðbúnað og innviði og taka ábyrgð á öryggi landsins og vörnum eins og kostur er, og leggja sitt af mörkum til að stuðla að sameiginlegu öryggi bandalagsríkjanna!

Svo mörg voru þau orð. Öll skynsamleg og ákall um stefnu sem boðar raunverulegar og nauðsynlegar breytingar á nálgun okkar til eigin varna sem hafa þróast á lengsta friðartímabili í evrópskri sögu. En nei, framkvæmd varna á Íslandi breytist ekkert þrátt fyrir raunsætt ógnarmat og yfirvofandi hættu. Alþingi og stjórnvöld ætla eftir sem áður að útvista öllum vörnum Íslands til erlendra aðila, þ.m.t. NATO og Bandaríkjanna. Við ætlum ekki sjálf að taka þátt í því að verja landið okkar væntanlega vegna þess að við erum svo fámenn og fátæk sem er fyrirsláttur sem stenst ekki skoðun. Eftirfarandi eru meginforsendur þess að ég kalla núverandi varnarstefnu, stefnu uppgjafar:

• Aðild að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningur við Bandaríkin eru ekki sjálfkrafa ávísun á tímanlegar og skilvirkar varnir fyrir Ísland. Áður en til þess kemur þurfa viðkomandi aðilar að taka ákvarðanir sem útheimtir samþykki allra og ef til kemur liðsflutninga sem taka tíma. Vonandi munu þessir varnarsamningar sem við höfum halda, en eins og Grænlandsmálið hefur sannað getur engin bandalagsþjóð gengið að því sem vísu. Alþingi setur öll fjöregg fullveldis og sjálfstæðis í eina körfu erlendra ákvarðana!
• Fjallað er um nauðsyn þess að styrkja lögreglu og landhelgisgæslu, og að þær stofnanir gegni einhverju eftirlitshlutverki og vöktun varðandi innviði án þess að það sé skilgreint nánar. Og það liggur fyrir að þessar stofnanir geta ekki sinnt því lögbundna hlutverki sem þau hafa nú á fullnægjandi hátt. Á íslenska lögreglan og landhelgisgæslan að hafa eitthvað formlegt hlutverk í vörnum landsins, t.d. með vopnaðri varðgæslu við varnarmannvirki og mikilvæga innviði. Ef svo er þarf að segja það hreint út. Og ef það er það sem varnarstefnan boðar þarf að skilgreina lagaheimildir, þjálfun, vopnabúnað og stjórn ásamt því hverjir eiga að gera hvað, sérstaklega ef það leiðir til vopnaðra átaka við erlenda árásarmenn með tilheyrandi mannfalli.
• Yfirstjórn varna á Íslandi er óskýr. Utanríkisráðherra fer með yfirstjórn öryggis- og varnarmála á Íslandi, en dómsmálaráðherra stýrir þeim stofnunum sem gætu verið fyrstu viðbragðsaðilar ef Ísland verður fyrir óvæntri eða skyndilegri árás. Það er brýnt að boðleiðir yfirstjórnar séu skýrar og að það ríki engin vafi á ákvarðanatöku, fyrirmælum eða ábyrgð. Og af hverju er utanríkisráðuneytið ekki endurskírt sem Utanríkis- og varnarmálaráðuneyti ef undirstrika á ábyrgðarkeðju íslenskra varna í stjórnkerfinu og hlutverk þessa fagráðuneytis?
• Talað er um nauðsyn þess að efla þekkingu og menntun á öryggis- og varnarmálum, t.d. innan fræðasamfélagsins, jafnvel þátttöku í námskeiðum á vegum varnarmálaháskóla. Það er í sjálfu sér gagnlegt, en það er ekki minnst á nauðsyn þess að mennta liðsforingja eða sérfræðinga í sambærilegum herháskólum í nærliggjandi löndum sem gætu verið burðarásar stjórnkerfisins ef efla á eigin getu í vörnum landsins.

Og þar liggur hundurinn grafinn. Við ætlum ekki að verja okkur sjálf ef Ísland verður fyrir árás. Það ætlum við að láta öðrum um, erlendum aðilum sem hafa engin tengsl við landið og taka ákvarðanir út frá eigin þjóðarhagsmunum á hverjum tíma. Að tala um eigin varnarviðbúnað eða stofnun íslensks hers sem væri rökrétt afleiðing af ríkjandi alþjóðaástandi og yfirvofandi hernaðarógn er mætt með algjöru áhuga-og skilningsleysi margra Íslendinga, þ.m.t. þingmanna sem gera grín að þeim furðufuglum og bjánum sem halda því fram að það sé ekki bara skynsamlegt heldur nauðsynlegt. Ef nýsamþykkt varnarstefna hefði innihaldið stefnumörkum um starfrækslu íslensks varnarviðbúnaðar hefði verið hægt að tala um tímamótagjörning sem beint væri að rótum vandans sem við búum við. Í þess stað sitjum við uppi með stefnu um að gera ekki neitt sem er stefna uppgjafar. Það er eins gott að íslenska karlandsliðið í handbolta hugsar ekki svona!

Höfundur er varnarmálasérfræðingur.