Holtavörðuheiðarlína 3 – hæpin á­kvarðana­taka og ó­full­komið sam­ráð

Samkvæmt samantekt Landsnets vegna mats á umhverfisáhrifum Holtavörðuheiðarlínu 3 er framkvæmdin hluti af meginflutningskerfi raforku landsins. Hún telst mikilvægur þáttur í nýrri 220 kV kynslóð byggðalínu sem hefur það markmið að tengja landshluta með öruggum hætti frá Hvalfirði til Fljótsdalshéraðs. Núverandi raflínur, Blöndulína 1 og Laxárvatnslína 1, verði áfram mikilvægar tengingar við þéttbýliskjarna á Norðurlandi vestra og munu einnig styrkja tengingu við Vestfirði. Frá upphafi voru áform Landsnets skýr varðandi það að Holtavörðuheiðarlína 3 yrði hluti af meginflutningskerfi raforku, en aðrar raflínur myndu sinna svæðisbundnum tengingum innan landshluta.

Vegna lagningar Holtavörðuheiðarlínu 3 voru tveir aðalvalkostir metnir: A3, svokölluð Heiðarleið og D-hlykkur, Byggðarleið. Landsnet áformar nú að leggja Holtavörðuheiðarlínu 3 eftir byggðaleiðinni, þrátt fyrir að íbúar, landeigendur og sveitarfélög á svæðinu hafi lýst yfir stuðningi við valkost A3, sem að þeirra mati væri besti kosturinn. Rökstuðningur Landsnets fyrir vali á aðalvalkosti virðist um margt vera eftiráskýringar, enda eru þar dregin fram atriði sem ekki tengjast markmiði framkvæmdarinnar, að tengja saman landshluta.

Ákvarðanir þurfa að byggja á skilgreindum valkostum

Í fyrirliggjandi gögnum vegna valkostagreiningar og umhverfismatsskýrslu Holtavörðuheiðarlínu 3 kemur fram að framkvæmdin grundvallist á 220 kV raflínu og tveimur tengivirkjum, við Blöndu og Holtavörðuheiði. Þetta á við báða aðalvalkosti og er meginforsenda innan bæði matsins og samráðsferlisins.

Það vekur því athygli að Landsnet vísi nú til áforma um að skipta framkvæmdinni í áfanga með tengingu við tengivirki við Laxárvatn, þar sem slík hugmynd var hvergi nefnd í umhverfismati, valkostagreiningu eða öðrum gögnum sem voru kynnt í samráðsferlinu.

Engin gögn voru lögð fram í ferlinu sem gerðu ráð fyrir þessum áætlunum eða fleiri tengivirkjum en Blöndu og Holtavörðuheiði sem hluta af mögulegum valkostum. Þvert á móti virðist núverandi ákvörðun byggjast á upplýsingum eða hugmyndum sem aldrei voru kynntar eða settar fram í matinu. Þetta brýtur gegn meginforsendum opinberrar stjórnsýslu, þar sem skilgreindir valkostir eru undirstaða faglegs mats og samráðs.

Ófullkomið samráð og brostið traust

Samráðsferlið er sá vettvangur sem sveitarfélög, landeigendur, íbúar og hagsmunaaðilar geta komið sjónarmiðum sínum á framfæri og haft áhrif á framgang mála. Hafa verður í huga að sú umhverfismatsskýrsla og valkostagreining sem lögð var fram í ferlinu er helsti vettvangur umræðu og samráðs í matsferlinu. Þegar breytingar eru gerðar á áætlunum fyrirhugaðrar framkvæmdar eftir að slíku ferli lýkur verður samráðið marklaust, enda gefst ekki tækifæri til að koma fram með athugasemdir við þeim.

Þegar ákvörðun virðist tekin á öðrum grunni en þeim gögnum sem kynnt voru opinberlega, þá brestur traust á ferlinu og það verður erfitt að sýna fram á að niðurstaðan sé byggð á málefnalegum grunni.

Þörf á endurupptöku matsins og valkostagreiningar

Landsnet hefur vísað í um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku til stuðnings ákvörðunar um aðalvalkost. Þó ekki að öllu leyti heldur frekar þar sem það virðist eiga við. Benda má á að framarlega í stefnu stjórnvalda kemur m.a. fram: „Standa skal að uppbyggingunni á opinn og fyrir fram skilgreindan hátt innan ramma kerfisáætlunar, þar sem valkostagreiningar eru lagðar til grundvallar.“

Ljóst er að fyrirætlanir Landsnets varðandi Holtavörðuheiðarlínu 3 hafa breyst frá upphaflegum skilgreindum markmiðum Landsnets sjálfs. Þess vegna er eðlilegt að verkefnaráð verði kallað saman að nýju, valkostagreining verði tekin upp í takt við framkomnar fyrirætlanir. En valkostagreining og tilsvarandi umhverfismatsskýrsla skal ávallt liggja til grundvallar uppbyggingar, til að hægt sé að standa að henni á opinn og fyrir fram skilgreindan hátt.

Þessi vinnubrögð væru í takt við:

• stefnu stjórnvalda um opna og gagnsæja uppbyggingu raforkukerfisins
• lögbundna ferla um starfsemi Landsnets
• mikilvægi sjónarmiða heimamanna, sveitarfélaga og landeigenda.

Án slíkrar endurupptöku eru forsendur ákvörðunar einfaldlega brostnar.

Það að taka skref til baka getur verið skref fram á við

Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að Landsnet, sem hefur lýst því yfir að fyrirtækið vilji byggja upp flutningskerfi raforku í samstarfi við heimamenn, fylgi eigin gögnum sem það leggur sjálft fram í opinberu samráði.

Það er ekki of mikið ætlast að:

• fyrirætlanir séu í samræmi við framlagða valkostagreiningu
• ákvarðanir byggi einungis á þeim gögnum sem voru hluti af opinberu ferli
• samráð sé raunverulegt en ekki formsatriði

Þessar kröfur eru ekki íþyngjandi, heldur eru þær einfaldlega forsenda þess að hægt sé að byggja upp raforkuflutningskerfi landsins án teljandi ágreinings og með stuðningi íbúa, landeigenda og þeirra sveitarfélaga sem um er að ræða.

Það að Landsnet hafi misstigið sig hvað varðar Holtavörðuheiðarlínu 3 er óheppilegt fyrir fyrirtækið, en það er eitthvað sem það þarf sjálft að taka ábyrgð á. Hafi Landsnet raunverulegan áhuga á því að byggja upp meginflutningskerfi raforku landsins í fyrirsjáanlegri framtíð í sátt og í samstarfi við, íbúa, landeigendur og viðkomandi sveitarfélög verður Landsnet að endurskoða fyrirætlanir sínar. Það að taka skrefið til baka getur verið skref fram á við. Það er önnur leið!

Höfundur er formaður stjórnar Hagsmunasamtaka landeigenda vegna Holtavörðuheiðarlínu 3.