Þegar stóru ríkin verða veikasti hlekkurinn

Frakkland er stundum nefnt sem fyrirmyndarríki í íslenskri umræðu vegna öflugs velferðarkerfis. Því fylgir þó sjaldnast lýsing á því hvernig það er fjármagnað eða hvort tekjurnar standi undir útgjöldunum. Sú spurning verður sífellt áleitnari.

Í síðustu viku fór ávöxtunarkrafa tíu ára franskra ríkisskuldabréfa yfir 5%, í fyrsta sinn síðan 2002. Vaxtamunurinn gagnvart sambærilegum þýskum bréfum varð um 1,7 prósentustig. Þótt krafan hafi síðan lækkað lítillega er viðvörunin skýr: Fjárfestar krefjast hærri greiðslu fyrir að lána franska ríkinu.

Frakkland og Þýskaland nota sömu evru. Sameiginlegur gjaldmiðill tryggir þeim samt ekki sömu lánskjör. Skuldir, tekjur og geta stjórnvalda til að ráða við ríkisfjármálin skipta áfram máli.

Velferð þarf traustan tekjugrunn

Samkvæmt frönsku hagstofunni fóru um 57% opinberra útgjalda árið 2024 til velferðarmála, þar á meðal lífeyrisgreiðslna og heilbrigðisþjónustu. Aukning lífeyris- og heilbrigðisútgjalda skýrði jafnframt stærstan hluta útgjaldaaukningarinnar það ár.

Sé þetta sett í nánara samhengi sést að árið 2025 námu opinber útgjöld 57,3% af landsframleiðslu en opinberar tekjur 52,2%. Með öðrum orðum vantaði sem nam 5,1% af landsframleiðslu til að ná endum saman. Mismunurinn bætist við skuldirnar sem voru ærnar fyrir.

Þeir sem mæra franska velferðarkerfið þurfa að horfast í augu við báðar hliðar þess. Hægt er að veita umfangsmikla þjónustu og greiða háar bætur um tíma með lántökum. Skattstofnar eru heldur ekki óþrjótandi auðlind þótt vel uppbyggð opinber þjónusta geti stuðlað að verðmætasköpun. Menntun, heilbrigði og góðir innviðir skipta þar miklu. En skattheimta hefur líka áhrif á ákvarðanir fólks og fyrirtækja. Aukin skattbyrði getur dregið úr hvata til vinnu, fjárfestinga og atvinnurekstrar. Þá veikist einmitt sá tekjugrunnur sem velferðarkerfið þarf að byggjast á.

Viðvarandi halli verður því ekki sjálfkrafa leystur með því að hækka skatta enn frekar. Þetta á ekki bara við ríkissjóð Frakklands.

Hver bjargar bjargvættinum?

Norski hagfræðingurinn Christian Anton Smedshaug fjallaði nýlega um stöðu Frakklands í færslu á samfélagsmiðlum. Hann bendir á að hættan geti nú verið að færast til. Fyrir fjármálakreppuna sem hófst árið 2007 voru veik húsnæðislán og viðkvæmir bankar í miðju vandans. Nú beinist athyglin að ríkisfjármálunum.

Ríkissjóður er gjarnan flautaður inn á völlinn þegar áföll verða. Opinber útgjöld eiga að verja heimili, styðja fyrirtæki og tryggja stöðugleika. En hversu mikið svigrúm hafa ríkin ef þau ganga sjálf inn í næsta áfall með miklar skuldir og viðvarandi rekstrarhalla?

Opinberar skuldir Frakklands voru komnar í 119% af landsframleiðslu um mitt þetta ár. Hærri markaðsvextir leggjast ekki strax á allan skuldastofninn, en þeir hækka kostnað nýrrar lántöku og endurfjármögnunar eftir því sem eldri lán falla á gjalddaga.

Þannig getur myndast vítahringur. Veikur hagvöxtur takmarkar tekjurnar. Hallinn kallar á meiri lántöku. Vaxtagreiðslurnar hækka og þrengja að þjónustu og fjárfestingum. Innan evrusvæðisins geta einstök ríki heldur ekki brugðist við með eigin gengisaðlögun. Þrýstingurinn á aðrar aðlögunarleiðir verður þeim mun meiri.

Í greininni Veislunni er lokið var fjallað um veikingu efnahagslíkans Evrópu og vaxandi útgjaldaþörf. Nú verður spurningin um fjármögnunina sífellt brýnni.

Velferðarkerfi er ekki traustara en geta samfélagsins til að standa undir því. Þeir sem benda á Frakkland sem fyrirmynd þurfa því að svara einfaldri spurningu: Hvernig á að greiða reikninginn?

Höfundur er hagfræðingur.