Er verið að bregðast brotaþolum kyn­ferði­sof­beldis?

Ég nánast valhoppaði inn í Stígamót á gráu janúarsíðdegi, alsæl með að hafa loks fengið tíma þar eftir töluverða bið. Ég hef notað mér þjónustu Stígamóta með reglulegu millibili síðan vorið 2005 og hef alltaf getað treyst því að fá mikla og faglega þjónustu hjá þeim. Eftir að hafa lesið fjölda frétta um grafaralvera stöðu þegar kemur að kynferðisofbeldi á Íslandi í dag var farið að hrikta í stoðunum sem Stígamót höfðu hjálpað mér að byggja upp. Bæði með tímum hjá ráðgjöfum og eins í hópastarfi sem brotaþolum kynferðisofbeldis gefst kostur á að taka þátt í hjá þessum mætu samtökum. Ég var þakklát fyrir þetta úrræði sem fólki á Íslandi stendur til boða, okkur að kostnaðarlausu. En svo kom ég út í bíl og opnaði fréttamiðlana áður en ég lagði af stað heim. Ég rak augun í frétt um að Stígamót sæju fram á hallarekstur og tóma varasjóði á árinu - og að öllu óbreyttu þyrfti að fara í uppsagnir starfsfólks.

Hvernig má það vera að staðan sé þannig hjá landi sem skoraði hæst hvað jafnrétti í heiminum varðar 15 ár í röð? Og skorar hátt hvað gæði fagfólks varðar? Margir fussa eflaust og sveia yfir því að jafnrétti hafi ekkert að gera með aðgengi að þjónustu til að vinna úr áföllum kynferðisofbeldis. En jú, jafnrétti hefur svo sannarlega margt með það að gera. Jafnrétti er ekki bara tölur og markmiðasetningar á blaði, heldur snýr það líka að raunverulegu aðgengi að úrræðum sem hjálpa fólki að standa ekki höllum fæti gagnvart öðrum. Þegar jafnrétti ríkir hefur fólk jafna möguleika á að nýta rétt sinn og ýmsum hindrunum hefur verið rutt úr veginum. Hindrunum á borð við fordóma, þunglamalegt kerfi, fátækt og ofbeldi. Ísland hefur fjölda góðra fagaðila til að sinna meðferðum sem miða að því að vinna úr kynferðisofbeldi, og eins öllu öðru ofbeldi. Það vantar ekki. En aðgengi að þeim úrræðum er ábótavant, biðlistar óásættanlegir og kerfisálag mikið. Heilbrigðiskerfið tekur ekki nægilega vel utan um brotaþola kynferðisofbeldis, erfitt er að fá geðheilbrigðisþjónustu og tíma hjá sérfræðilæknum ásamt áfalla- og sálfræðiúrræðum, því biðlistar eru einfaldlega of langir. Í mörgum tilfellum er slík þjónusta það dýr að hver sem er getur ekki nýtt sér hana. Það vegur klárlega að jöfnum möguleikum til að bæta heilsu sína. Víðsvegar á landsbyggðinni skortir hreinlega úrræði fyrir fólkið sem þarf á þeim að halda.

Fólk lætur gamminn geysa um þá stöðu að alltof margir séu í veikindaleyfum, fólk sem er jafnvel ekkert að. Það er efni í aðra umræðu, en það gleymist að horfa á ástæður þess að slíkur fjöldi Íslendinga dettur út af vinnumarkaðnum af góðum og gildum ástæðum. Það er brotabrot af þeim sem eru í veikindaleyfum sem nýta sér veikindaréttinn án þess að hafa ástæðu til. Það gleymist nefnilega líka aðmargir sjúkdómar sjást ekki utan á fólki og ekki í verkahring almennings að vega og meta hvers vegna fólk þarf að vera í veikindaleyfi. Við skulum leyfa læknum að halda utan um þau mál.

Rannsóknir byggðar á stórum gagnasöfnum benda til þess að endurtekið kynferðis- og líkamlegt ofbeldi sé tengt auknum líkum á fjölda alvarlegra sjúkdóma og innlagna á sjúkrahús. Kynferðisofbeldi hefur ekki bara áhrif á andlega heilsu, heldur leggjast afleiðingar þess einnig á líkamann og veikja hann. Kvíði, þunglyndi, sjálfsvígshugsanir og -tilraunir, áfallastreita (sem getur varað áratugum saman ef því er að skipta) og vímuefnanotkun eru algengar afleiðingar kynferðisofbeldis. En það eru líka líkamleg veikindi á borð við astma, sykursýki, háan blóðþrýsting, vefjagigt, kransaæðasjúkdóma, hjartaáföll, heilablóðföll, ýmsa sjálfsofnæmis- og bólgusjúkdóma, langvinna bak- og hálsáverka, höfuðverki og mígreni, og einnig langvarandi verki án skýrra líkamlegra orsaka. Ég get haldið áfram að nefna sjúkdóma eins og IBS, magabólgur, langvinna kviðverki, meltingaróþægindi án líffræðilegra skýringa, ME, svima og jafnvægistruflanir, skyntruflanir, svefnraskanir, offitu, hormónaójafnvægi, truflanir á kynhormónum, langvinna berkjubólgu, auknar öndunarfærasýkingar og margar gerðir krabbameins. Sérstaklega brjósta-, legháls- og ristilkrabbamein. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) hafa talað um að allir læknar eigi að spyrja konur út í það hvort þær hafi sögu af kynferðisofbeldi því það getur haft gríðarleg áhrif á framvindu ýmissa veikinda, ekki síst þegar kemur að meðgöngu og fæðingu. Með því að skima fyrir kynferðisofbeldi er betur hægt að sinna heilsu kvenna.

Það er því gríðarlegamikilvægt fyrir brotaþola kynferðisofbeldis að vinna úr þeim afleiðingum sem ofbeldið hefur í för með sér. Það hefur jákvæð áhrif á heilsu fólks að fara í gegnum slíka vinnu. En erum við á Íslandi að fá þau úrræði sem eru í boði? Ekki er heilbrigðiskerfið í stakk búið að takast á við þessa vinnu meðan biðlistar eru langir og jafnvel ekki nægur skilningur hjá öllum innan heilbrigðisstéttarinnar að það sé mikill ávinningur fyrir líkamlega heilsu að kafa ofan í áföll fortíðarinnar. Við þurfum á samtökum eins og Stígamótum að halda til koma til móts við þolendur ofbeldis, efla lífsgæði þeirra og virkni innan sem utan vinnumarkaðar.

Ísland undirritaði Istanbúlsamninginn vorið 2011 og tók hann gildi í ágúst 2018 hér á landi. Með því skuldbatt ríkið sig til að skipuleggja og tryggja úrræði fyrir brotaþola ofbeldis. Íslenska ríkið er því búið að skuldbinda sig til að tryggja þjónustu og úrræði fyrir brotaþola ofbeldis, þar með talið kynferðisofbeldi. Einnig hefur það skuldbundið sig til að vinna að fræðslu og forvörnum þegar kemur að ofbeldi og tryggja að brotaþolar njóti verndar gegn áframhaldandi ofbeldi. En er íslenska ríkið að standa við þessar skuldbindingar? Við höfum vissulega mörg úrræði hér á landi þegar kemur að úrvinnslu áfalla eftir ofbeldi sem ríkið er að styðja við að einhverju leyti eins og Stígamót, Bjarkarhlíð og Kvennaathvarfið ásamt fleiri samtökum. Ríkið fjármagnar hins vegar einungis þriðjung af því sem kostar að reka Stígamót og Kvennaathvarfið. Biðlistar hjá þessum félagasamtökum geta verið afar langir eins og raunin er hjá Stígamótum og gengur það gegn ákvæðum Istanbúlsamningsins því hann kveður á um að brotaþolar skuli fá tíma eftir þörfum til að vinna úr afleiðingum, en ekki bíða í langan tíma.

Í stuttu máli er Ísland framarlega hvað stefnu og orðræðu varðar en eftirbátur í framkvæmd og umfangi. Við eigum ekki að sætta okkur við að staðan sé svona í velferðarríkinu Íslandi. Það gengur ekki upp að félagasamtök taki þungan og hitann af ábyrgðinni sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að bera. Það er hreinlega óásættanlegt að of mikið af þessari ábyrgð hvíli á góðum vilja og baráttu frjálsra félagasamtaka. Þessu þarf að breyta.

Höfundur er baráttukona gegn ofbeldi í allri mynd.