Traustið er löngu farið úr vel­ferðar­kerfinu

„Ég skrifa þetta af virðingu fyrir félagsráðgjöfum á gólfinu og með kröfu um pólitíska ábyrgð á forsendum starfsins.“

Ég held að við þurfum að hætta að byrja umræðuna þar sem hún er þægilegust. Já, ofbeldi gegn félagsráðgjöfum er alvarlegt. Já, það er óásættanlegt að fólk sem vinnur fyrir hið opinbera þurfi að óttast um eigið öryggi, eða öryggi barna sinna. Ný könnun og umfjöllun sýnir að hótanir, áreitni og ótti ná jafnvel inn á heimili félagsráðgjafa. En ef við stoppum þar, í hneyksluninni og „við verðum að gera eitthvað“, þá erum við aftur komin í gamla íslenska sviðsmynd: við tölum um afleiðingarnar, en forðumst að tala um orsakirnar.

Á Íslandi er velferðarkerfið búið að vera áminnt í áratugi. Óréttlætismál koma upp aftur og aftur. Þau fara í fréttir og svo eru búnar til nefndir. Svo líður tíminn. Og hugsunin „kannski reddast þetta“ fær að halda áfram að lifa sínu besta lífi eða þangað til allir hafa gleymt og fjölmiðlar hafa verið sannfærðir um að grafa ekki meira. Ekki vegna þess að vandinn sé ósýnilegur, heldur vegna þess að það er þægilegt fyrir valdið að hafa hann óleystan.

Því pólitík mótar ekki bara fjárlög. Hún mótar líka andrúmsloftið. Hún mótar það sem má segja, hver fær að vera „óþægilegur“, og hverjir borga fyrir það. Þegar sama valdafólkið situr í áratugi, lærir það að valdið er ekki bara í ákvörðun þeirra, heldur í tóninum. Í líkamstjáningunni. Í því hvernig spurning er tekin sem árás. Stimplunin þarf sjaldnast að vera skrifuð hún er hreinlega loftið sem við öndum að okkur.

Bakkakot er svo skýr spegill að það er eiginlega óþægilegt að horfa í hann. Þar er ekki bara verið að tala um frásagnir um ofbeldi gegn börnum, heldur líka um kerfislega framhaldsákvörðun sem á ekki að vera möguleg í heilbrigðu kerfi: að börn hafi verið sendþangað áfram eftir að upp komst um ofbeldi. Þá er þetta ekki lengur „mistök“. Þá er þetta menning. Þá er þetta valdakeðja sem heldur áfram að virka, jafnvel þegar viðvörunarljósin blikka. Og þegar málið endar á borði margra ráðuneyta, þá sér maður líka hversu langt frá gólfinu ábyrgðin getur ferðast án þess að nokkur virðist ætla að axla hana.

Sama menning speglast í öðrum endanum: félagsráðgjafar sem vinna á gólfinu lýsa hótunum, ógnandi framkomu og því að hluti atvika sé ekki tilkynntur eða fái ekki viðbrögð innan stofnana. Þeir eru í raun bara að stunda vinnu sína og reyna að hafa salt í grautinn eins og allir aðrir. Þeir hanna ekki fjárlögin eða ákveða ekki forgangsröðunina. Þeir búa ekki til lögin og reglurnar. Þeir eru framkvæmdin, og framkvæmdin er látin taka höggin.

Svo kemur það sem við tölum enn minna um…ótti sem stjórntæki. Í kerfum þar sem atvinnuöryggi er brothætt og framgangur fer ekki alltaf eftir fagmennsku heldur eftir því hversu vel þú „kannt línuna“, verður fólk varfærnara. Það þarf ekki alltaf beinar hótanir; stundum er nóg að allir viti hvað gerist þegar þú ert of skýr, eða og gagnrýnin. Þú missir vinnuna. Svo þannig verður þögnin skynsamleg. Hlutleysið og innri þvingað samþykki verður eðlilegt. Og svona rúllar kerfið sem fær að halda áfram, jafnvel þegar það skaðar.

Á móti situr svo skjólstæðingurinn. Sá sem kemur ekki inn í velferðarkerfið til að „vera erfiður“, heldur vegna þess að hann þarf hjálp. Fólk kemur þangað með von, jafnvel þegar það hefur lítið eftir af henni. Og stundum fer það brotnara út. Ekki af því að allir félagsráðgjafar séu vondir eða ósanngjarnir, heldur vegna þess að þegar stíf menning, álag og valdamisræmi blandast saman, verða samskiptin stundum ómannleg.

Þarna skiptir eitt máli sem menntafólk gleymir stundum, ekki af illvilja heldur af blindu: menntun er ekki bara greind. Menntun er líka aðstæður. Ró. Hvatning. Bakland. Rými til að gera mistök án þess að borga með skömm. Þegar maður hefur haft þetta frá uppvexti, bregst líkaminn við eins og líkaminn gerir: hann verðlaunar. Þú færð sjálfsöryggi. Þú færð jákvæðni. Þú færð tilfinningu um að þú eigir heima.

Hjá jaðarsettu fólki fer líkaminn oft í hina áttina. Þegar enginn leiðréttir þig, hvatti þig, róaði þig, verður varnarástand að grunnstillingu. Það mótar rödd, svipbrigði, þolinmæði, og tón. Og það mótar líka hvernig þú ert túlkaður. Það sem er í raun eðlileg viðbrögð við langvarandi álagi og áföllum er lesið sem mótþrói, leti eða „óskynsemi“. Og þegar það er lesið þannig af fagfólki sem hefur titil, kerfisvald og tungumál reglugerðanna, þá finnur skjólstæðingurinn það strax. Vanvirðing þarf ekki að vera hávær til að vera raunveruleg; hún er í andrúmsloftinu og líkamstjáningunni, í því að horfa í skjáinn í stað augna, í því að tala yfir, í því að láta manneskju finna að hún sé að trufla.

Þegar félagsráðgjafi skilur ekki sögu skjólstæðings síns, gerist stóra slysið: valdamisræmið verður ekki bara staðreynd, það verður keppni og eða sýning. Og þá fer reiðin af stað. Hún er aldrei réttlætanleg sem ofbeldi, en hún er skiljanleg sem viðbragð hjá fólki sem hefur verið stimplað aftur og aftur, og hefur lengi upplifað að rödd þess vegi ekki þungt.

Þarna lokast hringurinn. Pólitísk forgangsröðun skapar fjársvelti og álag. Álag mótar stífa menningu. Stíf vinnustaðamenning framleiðir samskipti sem geta orðið vanvirðandi. Vanvirðing brýtur traust. Brotið traust magnar reiði. Og reiðin lendir á félagsráðgjafanum á gólfinu á meðan þeir sem móta leikreglurnar tala áfram um „stök atvik“ og „erfitt fólk“, eins og Bakkakot hafi orðið til af sjálfu sér.

Það er þægilegra að stjórna samfélagi með stimplun en að fjármagna það með ábyrgð og mikilli samkennd. Þess vegna er traustið farið. Og kerfi sem leiðréttir sig ekki sjálft, reddast ekki af sjálfu sér. Það breytist bara þegar valdið hættir að fela sig á bak við ferla og byrjar að bera afleiðingarnar af eigin forgangsröðun…. í alvöru, ekki í yfirlýsingum.

Ef við ætlum að byggja traust aftur, þá þurfum við að hætta að skamma peðin og fara loksins að ræða þá sem skrifa reglurnar og skapa samskipta menninguna

Höfundur er ljósmyndari, nemi í félagsráðgjöf, með bakgrunn í mannréttindum og samfélagsmálum