Hve­nær hætta börn að rétta upp hönd?

Við höfum lengi talað um það sem styrk að taka pláss. Að þora að tjá sig, standa með sjálfum sér og láta í sér heyra. Í dag sjáum við börn sem stíga fram af meira öryggi en áður, sem spyrja, mótmæla og láta rödd sína heyrast. Það er dýrmætt og við eigum að styðja þá þróun. En á sama tíma, í sömu skólastofum, sitja önnur börn sem læra eitthvað allt annað. Þau læra að bíða, að fylgjast með, að draga sig í hlé. Þau læra að taka ekki pláss.

Í sömu skólastofu verða til tvær ólíkar reynslur. Börn sem læra að stíga fram og börn sem læra að draga sig í hlé. Við sjáum þetta daglega. Annars vegar barnið sem lærir að ná athygli, að tala hærra, spyrja aftur og aftur þar til það fær svar. Hins vegar barnið sem reynir einu sinni, kannski tvisvar, og lærir svo að bíða vegna þess að það upplifir að það þurfi að gefa plássið sitt eftir fyrir öðrum.

Það sem gerir þetta flóknara er að hvorug leiðin tryggir sterk tengsl til lengri tíma. Barnið sem lærir að taka pláss getur orðið sýnilegt á yfirborðinu, en upplifað skort á raunverulegri tengingu. Röddin heyrist, en nær ekki dýpra. Á sama tíma getur barnið sem dregur sig í hlé borið með sér sterka þrá eftir tengslum, en smám saman lært að bæla hana niður þegar viðbrögð skortir.

Í báðum tilvikum er eitthvað brothætt í tengslunum, eins og þunnur þráður sem heldur fólki saman en getur slitnað ef hann er ekki styrktur. Það sem skilur börn að í barnæsku, hvort þau læra að stíga fram eða draga sig í hlé, skiptir minna máli þegar fram í sækir. Ef tengingin sjálf er veik, þá heldur hvorug leiðin. Og þá gerist það sem við tökum oft of seint eftir: þráðurinn er farinn að slitna, manneskjan er enn til staðar, talar kannski eða þegir, en upplifir sig samt utan við.

Rof í tengslum gerist sjaldnast í einu augnabliki. Það gerist hægt, í litlum og næstum ósýnilegum reynslum sem safnast saman. Höfnun sem enginn annar sér. Augnaráð sem fer fram hjá. Kennari sem hafði ekki tíma í þetta skiptið. Fullorðinn sem hlustaði ekki alveg eins og áður. Þetta eru ekki stór sár í augum okkar, heldur smá rispur sem barnið safnar saman þar til húðin þynnist hjá hjartanu og tilfinningin nær í gegn. Og einn daginn er tengingin farin að gefa sig án þess að nokkur geti sagt hvenær það gerðist.

Í skólastofunni byrjar þetta ferli oft sakleysislega. Hönd fer á loft sem kennarinn sér ekki, eða spurning bíður svars sem aldrei kemur. Tími kennarans er takmörkuð auðlind sem margir þurfa að deila, verkefnin eru yfirþyrmandi og athyglin brotin. Það þarf að halda áfram með námsefnið, mælingar eru á næsta

leiti og stressið sem fylgir kerfinu veldur því að einhver verður óhjákvæmilega útundan. Fyrir hinum fullorðna er þetta aðeins augnablik sem gleymist í dagsins önn, en fyrir barninu getur þetta verið reynsla sem situr eftir. Ekki vegna þess að þetta gerðist einu sinni, heldur vegna þess að endurtekin reynsla mótar væntingar þess til heimsins. Barnið hættir ekki að hugsa eða þrá, það hættir einfaldlega að rétta upp höndina. Og kannski er það einmitt þetta sem rannsóknir benda á, að tengsl og þátttaka séu ekki aukaatriði í námi, heldur grunnurinn að því.

Og það er einmitt hér sem viðkvæmasti hluti þessa alls liggur. Við vitum sjaldan nákvæmlega hvað fer úrskeiðis, því það er ekki alltaf stórt áfall eða skýr höfnun sem skilur eftir sig spor. Oftar er það einmitt hitt, það sem virðist smávægilegt. Orð sem féllu á röngum tíma. Viðbragð sem kom ekki. Kennari sem var kannski uppáhalds en náði ekki að sjá í þetta skiptið, eða fullorðinn sem var of upptekinn. Þetta eru augnablik sem líða hjá án þess að nokkur taki eftir því, nema barnið sem stendur í þeim.

Þess vegna er þetta ekki einföld saga um það hvort börn taki pláss eða ekki. Þetta snýst um það hvort þau upplifi að þau hafi pláss. Hvort þau finni að það sé einhver sem tekur eftir þeim án þess að þau þurfi að berjast fyrir því. Hvort þau geti treyst því að þegar þau ná til annarra, þá verði svarað. Þetta er kjarni þess að tilheyra, og án hans skiptir minna máli hvort þú talar hátt eða lágt. Og kannski er það einmitt þess vegna sem það er svo erfitt að vera kennari í dag, því hlutverkið snýst ekki lengur bara um að miðla þekkingu, heldur um að nema það sem er ósagt og sjá það sem er að hverfa áður en það er horfið.

Við sjáum svo afleiðingarnar síðar, oft löngu eftir að uppruninn gleymist. Í ungmennum sem missa tengsl við skóla. Í fólki sem á erfitt með að biðja um hjálp. Í eldri einstaklingum sem sitja í rými fullu af fólki en upplifa sig samt ein. Þar skiptir ekki lengur máli hvort viðkomandi hafi einu sinni verið sá sem tók pláss eða sá sem dró sig í hlé. Einmanaleikinn gerir ekki greinarmun á því. Hann vex þar sem tengslin hafa veikst.

Hlutverk kennarans hefur því tekið grundvallarbreytingum. Starfið snýst ekki eingöngu um fræðslu, heldur um að læra að lesa í rýmið, lesa í börnin og skynja það sem ekki er hrópað upphátt. Að taka eftir hendinni sem fer ekki lengur á loft. Að sjá barnið sem er hætt að reyna áður en það týnist alveg. Þetta er flókið og þungt verkefni sem er ekki alltaf hægt að leysa, en það er orðið óumflýjanlegt vegna þess að félagslegur og mannlegur kostnaður er orðinn of hár, jafnt fyrir börnin sem samfélagið allt.

Ef okkur er alvara með að ræða einmanaleika, brottfall eða líðan barna, þá verðum við að byrja á þessum grunni. Við þurfum ekki alltaf stórfelldar kerfisbreytingar eða yfirlýsingar, heldur verðum við að mæta barninu í þessum litlu augnablikum þar sem tengsl annað hvort myndast eða rofna. Samfélag sem hundsar börnin sín þegar þau kalla, má ekki láta það koma sér á óvart þegar þau hætta að kalla. Og þegar sú þögn skellur á, er spurningin ekki lengur hvort eitthvað hafi farið úrskeiðis, heldur hvenær við hættum að taka eftir því.

Kannski þurfum við líka að staldra við áður en við bregðumst við öllum birtingarmyndum barna með greiningum og merkimiðum sem við höfum lært að setja á þau. Ekki vegna þess að þau eigi ekki rétt á stuðningi, heldur vegna þess að stundum liggur vandinn ekki inni í barninu sjálfu heldur í tengslunum í kringum það. Byrjum einfaldlega á því að fjölga fólki á gólfinu, fólki sem hefur tíma til að hlusta, sjá og tala við börnin. Byrjum rólega, því það sem við greinum sem vanda er svo oft birtingarmynd rofs sem varð á leiðinni, áður en við áttum okkur á því að eitthvað væri að.

Höfundur er mannvinur og kennari.