Vanda­mál leikskólanna verða ekki leyst nema með að­komu ríkisins

Vandamál leikskólanna í borginni og víðar eru tíðrædd. Biðlistarnir eru of langir, leikskólarnir eru ekki nógu vel mannaðir, þið hafið heyrt þetta allt áður. Það sem mér þykir erfiðast við þessa umræðu er tilhneigingin til þess að okkur sem myndum þessi litlu samfélög sem eru leikskólarnir; starfsfólki leikskólanna og foreldrum, sé stillt upp í andstæðar fylkingar. Í umræðunni um hina svokölluðu Reykjavíkurleið og hinar ýmsu útfærslur hennar sem komu til tals var þetta einkar greinilegt. Í umræðunni voru talsmenn Reykjavíkurleiðarinnar gerðir að óvinum foreldra og andstæðingum hennar gert að vanvirða starfsfólk og stjórnendur leikskóla.

Nú tilheyri ég báðum þessum hópum; ég er deildarstjóri á leikskóla í Reykjavík og faðir þriggja ára drengs í öðrum leikskóla í Reykjavík, og ég þekki það af persónulegri reynslu að foreldrar og starfsfólk leikskóla eru alls ekki andstæðar fylkingar. Þvert á móti erum við samstarfsaðilar með sameiginlega hagsmuni. Við erum fólkið sem er að gera okkar besta til þess að láta þetta allt virka. Hagsmunir okkar, foreldra, starfsmanna og stjórnenda felast í því að leikskólarnir séu sem best reknir, að þeir séu bæði menntastofnanir og griðarstaðir fyrir öll börn.

Sú þrönga staða sem að borgin er í veldur því samt að við sem að vinnum á leikskólum og við sem eigum börn á leikskóla erum sett í sitt hvora fylkinguna. Foreldrar vilja eðlilega koma börnunum sínum að í leikskóla, þannig að þau þrýsta á borgaryfirvöld að skapa fleiri pláss. Borgin gerir það sem hún getur til þess að koma sem flestum að, og við sem vinnum á gólfinu þurfum að grípa í bremsurnar af því að það einfaldlega er ekki pláss fyrir eins marga nemendur og borgin vill koma fyrir. Við á gólfinu finnum fyrir því að of margir nemendur á hvern starfsmann skilar sér í því að við höfum minni getu til þess að sinna hverjum nemenda fyrir sig. Á sama tíma finna foreldrar fyrir því að vera á milli steins og sleggju þegar fæðingarorlofið er búið en barnið kemst ekki strax að á leikskóla. Borgin getur gert ýmislegt til þess að koma til móts við okkur, foreldra og starfsfólk, en flestar lausnir sem koma frá sveitarstjórnarstiginu við núverandi ástand og fjármagn, munu fela í sér að mæta einum hópi á kostnað annars.

Það eru samt til raunverulegar lausnir; lausnir sem myndu bæta hlut foreldra og starfsfólks ásamt því að skapa betra leikskólaumhverfi fyrir börnin. Það þarf ekki að vera annað hvort eða. Vandinn er að aðgerðirnar sem að myndu vega mest eru því miður ekki eitthvað sem borgin getur gert, heldur skref sem að ríkið verður að taka. Ríkið hefur allt of lengi fengið að skjótast undan því að axla ábyrgð á þessum málaflokki. Eitt sem hægt er að gera er að lögfesta leikskólann sem skólastig og tryggja öllum börnum lagalegan rétt á leikskólaplássi. Þetta er stór aðgerð og felur í sér meira en bara eitt pennastrik frá ráðherra. Það þarf í grundvallaratriðum að endurskipuleggja leikskólakerfið og láta fjármagn fylgja með. Það er ekkert einfalt við þessa aðgerð, en þetta er hægt og þetta er nauðsynlegt. Það er fagnaðarefni að forsætisráðherra boði að ríkið ætli loksins að taka þetta skref og ég leyfi mér að vona að þetta sé meira en bara einhver kosningabrella, heldur eitthvað sem ríkisstjórnin ætlar sér í alvörunni að framkvæma.

Önnur þörf aðgerð er að lengja fæðingarorlof. Það er oft talað eins og að eina leiðin til þess að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskólavistar sé að koma börnum fyrr að í leikskóla, en það er augljóslega líka hægt að brúa bilið í hina áttina. Hagsmunir barna eru ekki endilega að öll börn fái leikskólapláss við eins árs aldur; það eru miklu heldur hagsmunir atvinnurekenda. Þvert á móti hefðu flest börn gott af því að vera lengur hjá foreldrum sínum. Við þurfum líka að byrja að nálgast fæðingarorlofið sem réttindi barna til þess að fá að vera með foreldrum sínum fyrstu mánuði lífsins, frekar heldur en áunnin verkalýðsréttindi foreldra. Ef að við myndum raunverulega skipuleggja þetta samfélag þannig að hagsmunir barna væru í fyrsta sæti, myndi það fela í sér að haga fæðingarorlofi þannig að börn gætu verið heima með foreldrum sínum, feðrum jafnt sem mæðrum, í það minnsta fyrstu átján mánuði lífsins og haga skólakerfinu þannig að öllum börnum væri tryggður réttur til leikskólavistar að því tímabili loknu. Hvort tveggja eru aðgerðir sem þurfa að koma frá ríkinu.

Það er samt ekki bara ríkið sem hefur komist upp með að leggja ekki sitt að mörkum, heldur einnig atvinnurekendur. Fyrir nokkrum árum fengu leikskólakennarar og -leiðbeinendur þá réttarbót að vinnuvikan var stytt í 36 tíma. Af eigin reynslu get ég sagt að þetta hefur verið mjög jákvæð breyting, en á henni var þó sá galli að með henni fylgdi ekki aukið fjármagn, fleira starfsfólk eða styttur opnunartími. Þetta flækir skipulag leikskóla og eykur álag. Einfaldasta lausnin væri auðvitað að nálgast þessa styttingu sem lengingu helgarinnar og loka fyrr á föstudögum, en þá værum við að bregðast þeim fjölmörgu foreldrum sem að vinna ekki á vinnustöðum með stytta vinnuviku. Til þess að stytting vinnuvikunnar skili sér sem réttarbót, þá þarf hún að ná til alls samfélagsins. Það er ekki samfélagslega hagkvæmt að vinnuvikan sé 40 tímar sums staðar og 36 tímar annars staðar. Til þess að byggja fjölskylduvænt samfélag þá þarf stytting vinnuvikunar að ná til samfélagsins alls. Vinnumarkaðurinn hefur sýnt fram á að hann mun ekki gera þessa breytingu nema tilneyddur. Það er kominn tími til þess að ríkið stigi inn í og stytti vinnuvikuna, ekki með kjarasamningum heldur með löggjöf.

Borgin ætti samt auðvitað ekki að sitja auðum höndum á meðan við bíðum eftir því að ríkið axli ábyrgð. Borgin þarf og er að gera það sem hún getur til þess að bæta starfsumhverfi leikskólanna á eins sanngjarnan máta og unnt er. Það felur meðal annars í sér það vandmeðfarna verkefni að búa til hvata fyrir foreldra að stytta dvalartíma barna á leikskólum án þess að það bitni á tekjulægstu foreldrunum. Í Kópavogi hefur þetta falið í sér að þrengja verulega að foreldrum og bitnar það kerfi einna helst á tekjulágum foreldrum án baklands sem að hafa ekki svigrúm til þess að stytta dagvistunartímann eins mikið og Kópavogsbær fer fram á. Í Reykjavík var ákveðið að stíga varlegar til jarðar þannig að kerfið komist að miklu meira leyti til móts við tekjuminni foreldra. Ég verð að viðurkenna að þegar Reykjavíkurmódelið í sinni endanlegu mynd var kynnt hafði ég efasemdir um að það myndi skila tilsettum árangri, en reynslan hingað til hefur verið mjög jákvæð. Foreldrar eru að bregðast við með því að stytta dvalartíma á ákveðnum dögum og það er árangur sem hefur náðst án þess að fara í hörku Kópavogsmódelsins. Reykjavíkurmódelið er ennþá of nýtilkomið til þess að meta árangur þess að fullu og líklega munum við ekki sjá raunveruleg áhrif þess fyrr en á næsta skólaári. Vonandi mun þetta skila sér til lengri tíma í því að létta álagið á leikskólum, að við getum nýtt mönnun leikskólanna betur og veitt betri þjónustu fyrir nemendur okkar. Byrjunin gerir mig vongóðan um að þetta muni virka, en við eigum eftir að sjá til.

Reykjavíkurborg verður að gera sitt í að leysa vandamál leikskólanna, en það er til lítils ef ríkið gerir ekki líka sitt. Forsætisráðherra segist ætla að lögfesta leikskólastigið, sem er jákvætt fyrsta skref. Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er hvort við kjósum flokka sem ætla að styðja við þessar breytingar eða flokka sem ætla að standa í vegi fyrir þeim.

Höfundur er deildarstjóri á leikskóla og skipar 6. sæti á lista Pírata í Reykjavík.