Þegar yfir­maður er skrímslið í okkar lífi

Að koma heim úr vinnu með hnút í maganum, kvíða og ótta – og vita að maður þarf að mæta aftur daginn eftir. Þetta er ekki undantekning. Þetta er veruleiki sem of margir starfsmenn búa við.

Vinnustaðurinn á að vera vettvangur öryggis, samstarfs og þróunar. En þegar yfirmaðurinn verður uppspretta ótta breytist hann í andhverfu sína – stað þar sem fólk brotnar niður, smám saman.

Vanlíðan vegna yfirmanns er ekki „bara streita“. Hún grefur undan sjálfsmynd fólks. Kvíði, minnkað sjálfstraust og stöðug tilhneiging til að forðast aðstæður verða hluti af daglegu lífi. Sumir einangrast, aðrir missa trú á eigin getu – og í alvarlegri tilvikum sér fólk enga aðra leið en að veikjast til að komast undan.

Líkaminn bregst ekki síður við. Svefnleysi, höfuðverkir, magaverkir og síþreyta eru algeng einkenni. Þetta er verð sem fólk borgar fyrir slæma stjórnun. Og þegar þetta ástand varir lengi leiðir það ekki sjaldan til kulnunar.

Rót vandans liggur oft í hegðun yfirmannsins. Hún getur verið lúmsk – eins og útilokun og vantraust – eða opin og gróf, í formi niðurlægingar og ógnana. Þetta er ekki „harður stjórnunarstíll“. Þetta er óheilbrigð hegðun sem getur valdið raunverulegum skaða.

Og þetta er ekki nýtt. Strax í Hawthorne rannsóknum Elton Mayo (1924) kom fram að vinnustaðir eru fyrst og fremst félagsleg kerfi. Þegar samskipti og stjórnun bresta, þá brestur ekki bara árangurinn – heldur fólkið sjálft. Hawthorne rannsóknir Elton Mayo eru taldar upphafið að því sem við köllum „mannauðsstjórnun“ í dag. Þær breyttu því hvernig litið er á vinnustaði: úr því að vera bara „vélar“ yfir í að vera félagsleg kerfi. Elton Mayo: Lagði til að stjórnendur væru þjálfaðir í að hlusta á starfsmenn til að láta þá finna að þeir séu metnir að verðleikum (Stjórnun með samráði).

Stofnun ársins 2025 – þegar gögnin tala

Frásagnir starfsmanna eru ein hlið málsins. Gögnin segja aðra – og í þessu tilviki, sömu – sögu.

Í niðurstöðum könnunar um Stofnun ársins 2025 hjá Reykjavíkurborg kemur fram að Sambýlið Grundarland er meðal þeirra vinnustaða sem fá lægstu einkunn í stjórnun. Einkunnin er 2,13 og hefur lækkað frá fyrra ári.

Þegar þessi niðurstaða er sett í samhengi við frásagnir starfsmanna verður myndin óþægilega skýr. Þar sem fólk lýsir ótta og vanlíðan, endurspeglast það í mælanlegum niðurstöðum.

Athygli vekur að ánægja og stolt í starfi mælist hærra en stjórnun. Það bendir til þess að starfsfólk vilji starfið sitt – en upplifi stjórnunarvandamál.

Þegar bæði frásagnir og gögn benda í sömu átt er erfitt að líta á það sem tilviljun.

Vinnuslys tilfinninganna – frásagnir starfsmanna

Í frásögnum núverandi og fyrrverandi starfsmanna við Sambýlið Grundarland birtist ekki eitt einangrað atvik heldur endurtekið mynstur. Þar er lýst vinnuumhverfi sem einkenndist af ótta, smámunasemi, stöðugri gagnrýni og vantrausti. Fólk lýsir því að hafa gengið á eggjum, kviðið vöktum og farið heim úr vinnu niðurbrotið.

Sameiginlegur þráður er að aldrei hafi verið hægt að gera rétt. Starfsmenn segja að þeir hafi verið ávítaðir fyrir að taka sjálfstæðar ákvarðanir en jafnframt gagnrýndir fyrir að leita leiðbeininga. Þessi tvöföldu skilaboð sköpuðu ráðaleysi og óöryggi, jafnvel hjá reyndu starfsfólki.

Margir lýsa því að smávægileg atriði hafi orðið að tilefni harkalegra viðbragða. Ekki var aðeins um að ræða gagnrýni á verk, heldur framkomu sem upplifuð var sem niðrandi. Með tímanum fóru sumir að efast um eigin hæfni og missa sjálfstraust.

Frásagnirnar benda einnig til baktals, sundrungar og þess að starfsfólk hafi skynjað hver væri „í ónáð“ hverju sinni. Óöryggið varð þannig sameiginleg reynsla hópsins.

Afleiðingarnar voru djúpar. Svefntruflanir, kvíði, grátur eftir vaktir og forðun eru meðal þess sem starfsfólk lýsir. Sumir hættu störfum – ekki vegna vinnunnar sjálfrar, heldur vegna stjórnunarinnar. Þetta eru ekki aðeins sögur. Þetta eru vinnuslys tilfinninganna.

Dreifing einkunna – heildarmyndin

Þegar dreifing einkunna er skoðuð kemur í ljós að í tveimur flokkum frá 4 til 5 eru um 85% stofnana mælast með háa einkunn í stjórnun. Góð stjórnun er því ekki undantekning – hún er raunveruleg. Á sama tíma eru tveir flokkar frá 2 til 3,9 eru stofnanir í neðsta flokkum með um 15%.

Þegar vinnustaður lendir í þessum flokki bendir það til verulegrar vanlíðanar í starfi. Og þegar slíkar niðurstöður fara saman við frásagnir starfsmanna um kvíða og niðurbrot fær tölfræðin mannlega merkingu.

Þetta eru ekki bara tölur. Þetta eru vinnustaðir þar sem fólk er líklegra til að líða illa.

Þegar enginn grípur inn í

Þegar slík mynstur koma fram vaknar spurning um ábyrgð. Hún liggur ekki aðeins hjá einstaklingum, heldur einnig hjá kerfinu sem á að bregðast við. Sem dæmi að tveir starfsmenn með yfir 25 ára reynslu fóru að tala um hvernig stjórnunin væri. Var svarið „með nýjum stjórnanda kemur nýir siðir – þið getið bara hætt“.

Þegar starfsfólk treystir sér ekki til að tala, þegar kvartanir leiða ekki til sýnilegra breytinga og þegar fólk hættir frekar en að berjast áfram – þá er vandinn orðinn stærri en svo að hann sé einstaklingsbundinn.

Þá er þögnin farin að tala. Þögn er ekki hlutleysi. Hún er afstaða.

Hvað þarf að breytast?

Fyrsta skrefið er að viðurkenna vandann.

Annað skrefið er að tryggja að raddir starfsmanna leiði til raunverulegra aðgerða.

Þriðja skrefið er ábyrgð. Skýr, sýnileg og óumdeilanleg.

Við þurfum að spyrja einfaldra spurninga: Er vinnustaðurinn öruggur fyrir starfsfólk? Getur fólk sinnt starfi sínu án ótta? Ef svarið er nei – þá þarf að bregðast við.

Þegar vinnustaður verður að stað þar sem fólk kvíðir því að mæta og fer heim brotið, þá er ekki lengur aðeins verið að tala um slæma stjórnun.

Þá er það kerfið sem hefur brugðist.

Og spurningin sem stendur eftir er ekki aðeins hver ber ábyrgð? Heldur hvort við séum tilbúin að taka þá ábyrgð? Þannig að sá eða sú sem stjórnar geri það á faglegu nótum.

Velferðarsvið Reykjavíkur hefur brugðist að skoða stjórnuna. Það þarf að koma með innra eftirliti og sem dæmi að skoða hvaða stofnanir eru lægsta gildi í t.d. stofnun ársins og kanna af hverju það stafar. Af þessum 10 lægstu í Stofnun ársins 2025 eru 5 sambýli. Hvað er að þar gagnvart starfsfólki? Í þessu máli minnir Velferðarsvið Reykjavíkur helst á Ísdrottninguna í einni af myndum Disneys.

Höfundur er viðskiptafræðingur, stuðningsfulltrúi og starfsmaður Grundarlands. 

Heimildir

Niðurstöður byggja á könnuninni Stofnun ársins 2024 og 2025 sem framkvæmd er af Sameyki.