Full­yrðingar um ETS-kerfi og strand­siglingar standast ekki

Eyjólfur Ármannsson, innviðaráðherra, sagðist ætla að beita sér fyrir því að gjöld á strandsiglingar undir svonefndu viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir (ETS) verði „felld niður“ í hlaðvarpi Eyjunnar í síðustu viku.

Vitnaði ráðherrann til skýrslu starfshóps á vegum ráðuneytis hans frá því í febrúar um hvernig hægt væri að efla strandsiglingar. Á meðal tillagna hópsins var að stjórnvöld beittu sér fyrir því að skip í strandsiglingum við landið yrðu utan ETS-kerfisins „með sama hætti og innanlandsflug er utan þess“.

Innanlandsflug fellur hins vegar undir ETS-kerfið og hefur gert frá upphafi. Flugrekendur í atvinnurekstri falla undir kerfið ef árleg losun þeirra nær tíu þúsund tonnum koltvísýringsígilda á ári.  Íslenskt innanlandsflug hefur gert það frá því að kerfinu var komið á.

Vísa „væntanlega“ í undanþágu umsvifaminni flugreksturs

Magnús Jóhannesson, fyrrverandi ráðuneytisstjóri sem stýrði starfshópnum, segist ekki geta svarað nákvæmlega hvaðan upplýsingarnar um að innanlandsflug félli ekki undir ETS-kerfið komu en hann telji að þær hafi komið frá ráðuneytinu.

„Við töldum engar efasemdir um það,“ segir hann við Vísi og vísar á ráðuneytið.

Innviðaráðuneytið segir í skriflegu svari við fyrirspurn Vísis að með orðalaginu um innanlandsflugið í skýrslu starfshópsins hafi „væntanlega“ verið vísað til þess að flugrekendur í atvinnuflugi sem losa minna en tíu þúsund tonn á ári séu undanþegnir.

Innanlandsflug á Íslandi hefur frá upphafi farið yfir þessi mörk. Flugfélag Íslands losaði á bílinu tólf til átján þúsund tonn á ári samkvæmt tölum á vefsíðu Umhverfis- og orkustofnunar. Eftir að félagið sameinaðist Icelandair hefur losun innanlandsflugsins verið gert upp með millilandafluginu.

„Þetta er mjög óheppilegt að stjórnvöld byggi svona málflutning um undanþágu fyrir strandsiglingar á því að innanlandsflugið á Íslandi sé undanskilið. Það er bara forsenda sem stenst ekki,“ segir Hrafnhildur Bragadóttir, sérfræðingur í loftslagsmálum.

Ráðuneytið svaraði ekki framhaldsfyrirspurn Vísis um hvort ekki væri villandi að lýsa innanlandsflugi sem undanþegnu ETS-kerfinu þegar íslenskt innanlandsflug hefði frá upphafi verið innan þess.

Ekki heimild til að fella niður kostnað

Þá er ekki ljóst á hvaða grundvelli íslensk stjórnvöld gætu á einhvern hátt „fellt niður“ kostnað vegna ETS-kerfisins fyrir strandsiglingar. Skipaflutningar á milli hafna á EES-svæðinu falla undir kerfið og þær reglur voru teknar inn í EES-samninginn árið 2023.

Ráðuneytið vísar til leiðbeininga Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) um ríkisaðstoð vegna loftslagsmála, umhverfisverndar og orkumála sem það vill að verði sérstaklega skoðaðar. Í þeim sé fjallað um skýrar heimildir stjórnvalda til strandsiglinga þegar sjóflutningar losi minna en samgöngumátar á landi.

„Innviðaráðherra væntir þess að þeir möguleikar verði skoðaðir til hlítar,“ segir í svarinu.

Blandað saman við kolefnisgjald?

Óljóst er hvort að ráðuneytið blandi saman innlendum kolefnisgjöldum á jarðefnaeldsneyti annars vegar og kostnaði losenda við kaup á losunarheimildum í ETS-kerfinu hins vegar. 

Starfshópur ráðuneytisins lagði meðal annars til að kolefnisgjöld yrðu felld niður með þeim rökum að skipafélög væru látin tvígreiða fyrir losun ef þau þyrftu bæði að greiða þau gjöld og standa skil á losunarheimildum í ETS-kerfinu.

Ráðuneytið svaraði ekki framhaldsfyrirspurn Vísis um hvort að leiðbeiningar ESA veittu heimild til þess að kostnaður losenda við kaup á losunarheimildum væri felldur niður.

Þegar kílómetragjald var tekið upp um áramótin var einnig samþykkt lagabreyting sem leyfir skipafélögum að sækja um endurgreiðslu á kolefnisgjaldi ef þau standa skil á losunarheimildum. Slíkar endurgreiðslur gætu í fyrsta lagi komið til á næsta ári fyrir árið í ár.

Þyrfti að semja upp á nýtt

Hrafnhildur segir ekki einfalt mál að losa strandsiglingar undan kostnaði við ETS-kerfið. Reglur um losunarheimildir fyrir sjóflutninga hafi verið teknar inn í EES-samninginn árið 2023 og nái til allrar losunar skipa innan hafna á EES. Ekki hafi verið samið um undanþágur fyrir íslenskar hafnir eða siglingar á milli þeirra.

Þó að afmarkaðar undanþágur séu í kerfinu um siglingar á milli hafna á ystu svæðum Evrópusambandsins og heimaríkja þeirra, eins og milli Kanaríeyja og meginlands Spánar, nái þær ekki til strandsiglinga við Ísland.

„Tilskipunin um viðskiptakerfið veitir Íslandi ekki heimild til að fella niður þennan ETS-kostnað fyrir strandsiglingar,“ segir Hrafnhildur.

Til þess að fella niður ETS-gjöld segir Hrafnhildur að íslensk stjórnvöld þyrftu að taka það sérstaklega upp á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar í tengslum við endurskoðun á ETS-tilskipuninni.

„Það þyrfti í raun og veru að semja upp á nýtt um þessa þætti fyrir Ísland.“

Tækifæri fólgin í kerfinu fyrir rekstraraðila

Íslensk stjórnvöld hafa nú tímabundna sérlausn frá hertum reglum ETS-kerfisins um alþjóðaflug sem hefur leyft þeim að gefa flugrekendum losunarheimildir sem ríkissjóður hefði annars getað haft tekjur af. Sérlausnin rennur út eftir þetta ár en ríkisstjórnin freistar þess nú að fá hana framlengda.

Evrópusambandið undirbýr nú endurskoðun á ETS-kerfinu en hagsmunaaðilar í stóriðju hafa þrýst á að slakað verði á kröfum til þeirra um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda sem valda loftslagsbreytingum á jörðinni.

Hrafnhildur segir að orð Eyjólfs ráðherra um að ETS-kerfið eigi illa við á Íslandi þar sem tilgangur þess sé fyrst og fremst að færa flutninga í lestir séu ofeinföldun. Megintilgangur kerfisins sé að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í tilfelli sjóflutninga geti það gerst með aukinni sparneytni, tækninýjungum og sjálfbæru eldsneyti svo eitthvað sé nefnt.

ETS-kerfið gefi auk þess ýmis tækifæri fyrir flugrekendur og skipafélög. Þannig geri kerfið ráð fyrir að fyrirtæki sem falla undir það geti sóst eftir stuðningi við orkuskipti úr Nýsköpunarsjóði Evrópusambandsins. 

Kolefnisförgunarfyrirtækið Carbfix hlaut um sautján milljarða króna styrk úr sjóðnum fyrir kolefnisförgunarstöð á Íslandi árið 2022. Hrafnhildur bendir á að það sé hærri upphæð en íslenska ríkið hefur fengið í tekjur af sölu losunarheimilda frá upphafi kerfisins.