Tæki­færi á vinnu­markaði

Þann 1. maí fögnum við baráttu launafólks fyrir réttindum, jöfnum tækifærum og mannsæmandi lífskjörum. Það er dagur samstöðu og réttlætis. En fyrir stóran hóp fatlaðs fólks er þessi dagur líka áminning um það sem enn vantar upp á.

Við viljum vinna.

Við viljum taka þátt.

Við viljum leggja okkar af mörkum.

Þetta er einföld krafa og hún er sanngjörn. En raunveruleikinn er sá að fyrir mörg okkar eru tækifærin á vinnumarkaði takmörkuð, ekki vegna skorts á vilja, heldur vegna kerfa og viðhorfa sem setja hindranir í stað tækifæra.

Tækifæri í stað hindrana

Í umræðunni er stundum talað um „ranga hvata“, eins og fatlað fólk kjósi að vera utan vinnumarkaðar. Sú mynd stenst ekki. Flest viljum við vinna, að því marki sem aðstæður leyfa.

Þegar fólk reynir að taka skref út á vinnumarkaðinn er því oft mætt með kerfi sem gerir þátttöku fjárhagslega áhættusama. Fyrir fólk með fullt örorkumat er almennt frítekjumark aðeins 105.200 krónur á mánuði. Fyrir marga dugar það vart fyrir lífeyrissjóðstekjum, hvað þá launatekjum.

Þegar tekjur fara yfir þetta lága mark taka við skerðingar upp á 45 prósent. Nær helmingur af hverri krónu sem fólk vinnur sér inn hverfur. Ofan á það sem eftir stendur leggst skattur. Fyrir suma þýðir það að vinna skilar litlum sem engum fjárhagslegum ávinningi. Í raun þarf fólk þannig að borga sig inn á vinnumarkaðinn.

Þetta bitnar sérstaklega á fólki með sveiflukennda sjúkdóma, svo sem gigt, ME, MS og geðraskanir, þar sem starfsgeta getur verið breytileg frá degi til dags. Í núverandi útfærslu virðist að nokkru leyti gert ráð fyrir að þeir sem vilja sameina vinnu og örorku geri það frekar innan hlutaörorku. Sú nálgun tekur ekki nægt tillit til fólks sem þarf fulla örorku vegna breytilegrar starfsgetu en vill engu að síður geta tekið þátt í vinnu þegar aðstæður leyfa. Fyrir þann hóp getur lágt frítekjumark orðið sérstök hindrun fyrir raunverulega þátttöku.

Þetta eru ekki hvatar til þátttöku.

Þetta eru hindranir.

Vinnumarkaður sem er ekki móttækilegur

Hindranirnar eru ekki aðeins fjárhagslegar. Þær felast einnig í því hvernig vinnumarkaðurinn er skipulagður. Of oft er gert ráð fyrir fullri og stöðugri starfsgetu, án þess að tekið sé tillit til þess að starfsorka getur verið breytileg.

Fyrir marga er þátttaka í vinnu ekki spurning um vilja, heldur hvort vinnumarkaðurinn geri raunverulega ráð fyrir því að fólk geti tekið þátt á sínum forsendum.

Í mörgum tilvikum þyrfti í raun mjög lítið til að fólk gæti haldið áfram að vinna. Meiri sveigjanleiki, möguleiki á að byrja smátt eða stigvaxandi endurkoma eftir veikindi gæti skipt sköpum. En þegar slík úrræði eru ekki til staðar verður niðurstaðan of oft sú að fólk fellur út af vinnumarkaði, ekki vegna skorts á getu, heldur vegna skorts á tækifærum.

Að auki verður að auka framboð af hlutastörfum, bæði innan hins opinbera og á almennum vinnumarkaði. Skortur á slíkum störfum er ein af helstu hindrunum fyrir þátttöku.

Aðgengi að menntun skiptir máli

Fyrir fólk sem missir starfsorku vegna veikinda eða slysa getur menntun verið lykill að nýjum tækifærum. Hún getur opnað leiðir inn á störf sem reyna síður á líkamlega getu og aukið möguleika á þátttöku á vinnumarkaði. En einnig þar mæta margir hindrunum.

Hækkun innritunargjalda í Háskóla Íslands úr 75.000 krónum í 100.000 krónur leggst þungt á hóp sem þegar býr við lága framfærslu. Þótt fatlað fólk fái 25 prósenta afslátt er hann takmarkaður þegar horft er til aðstæðna þessa hóps. Margir stunda nám með skerta starfsorku og eru því í hlutanámi yfir lengri tíma. Þeir greiða því gjöld oftar og lengur en þeir sem geta lokið námi á hefðbundnum tíma. Í reynd þýðir þetta að þessi hópur sem hefur lakari fjárhagsstöðu og færri tækifæri greiðir hlutfallslega meira fyrir menntun. Á sama tíma er menntun ein helsta leiðin til að auka möguleika til atvinnuþátttöku.

Enginn veit að morgni dags hvernig dagurinn endar.

Sum fatlað fólk er með meðfæddar skerðingar, en langflest missa starfsorku síðar á lífsleiðinni vegna veikinda eða slysa. Talið er að um þrjú prósent fæðist með skerðingar. Fatlað fólk er því fjölbreyttur hópur með ólíkan bakgrunn, menntun og starfsreynslu. Margir fara á örorku eftir að hafa aflað sér mikillar menntunnar og starfsreynslu, þar á meðal fjöldi háskólamenntaðra einstaklinga. Að útiloka þetta fólk frá vinnu er ekki aðeins ósanngjarnt, heldur einnig sóun á mannauð. Ef við viljum að hæfileikar þessa fólks nýtist þarf vinnumarkaðurinn að gera raunverulega ráð fyrir því, meðal annars með fjölbreyttum hlutastörfum og störfum við hæfi.

Samstaða sem nær til allra Fatlað fólk stendur oft utan þeirra kerfa sem eiga að verja réttindi launafólks.

Örorkulífeyristakar standa oft utan þeirra réttinda og stuðnings sem stéttarfélagsaðild getur veitt, meðal annars hvað varðar námsstyrki og önnur félagsleg réttindi. Það veikir stöðu hóps sem þegar stendur höllum fæti.

Þá situr fólk sem missir starfsorku vegna veikinda eða slysa oft áfram uppi með námslán þrátt fyrir að hafa ekki lengur raunhæfa möguleika á að nýta menntun sína til atvinnu. Slík staða er ekki aðeins ósanngjörn heldur vinnur gegn markmiðum um þátttöku. 1. maí snýst um samstöðu. En hún er ekki sjálfgefin. Fatlað fólk er hluti af samfélaginu og verkalýðnum. Réttur til vinnu snýst ekki aðeins um tekjur, heldur einnig um þátttöku, sjálfstæði og mannlega reisn. Ef hópur fólks stendur frammi fyrir kerfislægum hindrunum á meðan aðrir njóta tækifæra, þá er samstaðan ekki fullkomin. Ef við ætlum að tala um réttlæti verðum við að tryggja að enginn sé skilinn eftir. Ef samstaða á að vera raunveruleg þarf hún að ná til allra. Tækifæri – JÁ TAKK! Þótt nóg sé af störfum skortir verulega á hlutastörf og sveigjanleg störf við hæfi sem gera fólki með skerta eða breytilega starfsgetu kleift að taka þátt í vinnumarkaði þar sem menntun og reynsla fái að njóta sín.

Krafa okkar er einföld.

Við viljum raunveruleg tækifæri til þátttöku á vinnumarkaði.

Við viljum fleiri hlutastörf og sveigjanlegri vinnumarkað.

Við viljum að vinna sé möguleg án þess að henni fylgi fjárhagsleg áhætta.

Við viljum að kerfið styðji við þátttöku.

Við biðjum ekki um ölmusu.

Við krefjumst tækifæra.

Tækifæri á vinnumarkaði – JÁ TAKK!

Höfundur er meistaranemi í fötlunarfræði við Háskóla Íslands og starfandi formaður kjarahóps ÖBÍ.